Với đối tác nước ngoài, một bức tranh sơn mài khổ nhỏ, đề tài phong cảnh hoặc hoa lá Việt Nam, đóng trong hộp cứng vừa hành lý xách tay, là món quà vừa trang trọng vừa dễ mang về. Điều làm nên giá trị của món quà không nằm ở kích thước, mà ở câu chuyện về chất liệu: nhựa cây sơn, các lớp phủ và mài bằng tay, vàng bạc dát mỏng, vỏ trứng ghép từng mảnh.
Bài viết dành cho người chọn quà cho một đối tác, một vị khách mời danh dự hay trưởng đoàn khách quốc tế. Phần kỹ thuật nghề và cách phân biệt sâu sơn ta với các loại sơn khác thuộc về những trang chuyên về làng nghề; ở đây chỉ nói những gì người tặng cần biết để chọn đúng và kể đúng khi trao.
Vì sao sơn mài hợp làm quà cho khách quốc tế
Sơn mài là một trong số ít chất liệu khiến người nước ngoài nhận ra ngay là của Việt Nam, đồng thời vẫn có điểm chung với những gì họ đã biết. Nhiều nước Đông Á có nghề sơn truyền thống, nhưng con đường biến sơn thành chất liệu hội hoạ, với tranh nhiều lớp màu được mài để lộ chiều sâu, gắn với các hoạ sĩ Việt Nam từ thời Trường Mỹ thuật Đông Dương được thành lập năm 1925. Các tên tuổi như Nguyễn Gia Trí thường được nhắc tới khi nói về chặng đường ấy.
Với khách quốc tế, câu chuyện này đủ ngắn để kể trong một phút và đủ thú vị để họ kể lại. Một bức tranh nhỏ treo trong văn phòng ở nước ngoài lại thường gợi hỏi han từ đồng nghiệp của người nhận, nên món quà tiếp tục làm việc của nó rất lâu sau buổi lễ.
Thêm một lý do thực tế: sơn mài có nhiều khổ, từ tấm nhỏ cỡ bàn tay đến bức lớn cho sảnh, nên dễ chọn theo vai trò người nhận. Tranh cũng không thuộc nhóm hàng dễ bị giữ lại ở khâu kiểm dịch như đồ ăn hay đồ làm từ thực vật chưa qua xử lý, dù vẫn nên dặn khách khai báo khi nước đến yêu cầu với đồ gỗ.
Cuối cùng, sơn mài là món quà không phụ thuộc thói quen sinh hoạt của người nhận. Một bộ ấm chén cần người thích trà, một khăn lụa cần người hợp màu, còn một bức tranh nhỏ thì đặt được ở bất cứ văn phòng nào, với bất cứ ai. Đó là lý do nó hay được chọn khi bạn chưa biết nhiều về sở thích riêng của đối tác.
Chọn khổ tranh theo cách khách mang về
Kích thước hành lý xách tay khác nhau giữa các hãng bay, phổ biến quanh mức khoảng 55 x 40 x 20 cm. Bảng dưới là gợi ý để bạn bắt đầu; luôn hỏi lịch bay và hãng bay của khách trước khi chốt.
| Khổ tranh (gần đúng) | Hợp với ai | Cách mang về | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Khoảng 20 x 20 cm đến 30 x 30 cm | Thành viên đoàn, khách mời, đối tác mới quen | Bỏ vừa vali hoặc túi xách | Đặt bàn làm việc trên giá nhỏ, không cần treo |
| Khoảng 30 x 40 cm đến 40 x 60 cm | Trưởng đoàn, lãnh đạo đối tác | Hộp cứng riêng, xách tay | Khổ phổ biến nhất cho quà đối tác |
| Từ 60 x 80 cm trở lên | Quà tặng tổ chức, văn phòng đại diện | Gửi bằng đường vận chuyển | Trao ảnh hoặc mẫu nhỏ tại buổi lễ, tranh thật gửi sau |
| Bộ nhiều tấm ghép | Quà kỷ niệm dài hạn | Đóng thùng, gửi vận chuyển | Cần ghi rõ thứ tự ghép phía sau từng tấm |
Tranh sơn mài nặng hơn tranh sơn dầu cùng khổ vì cốt là tấm vóc gỗ phủ nhiều lớp. Một bức cỡ trung kèm hộp có thể nặng đáng kể, nên hãy cầm thử trước khi đặt mua cho khách phải bay chặng dài.
Đề tài nào dễ giới thiệu với người nước ngoài
Phong cảnh làng quê, sông nước. Cánh đồng lúa, con thuyền, mái đình, luỹ tre là những đề tài trung tính, đẹp và dễ hiểu với mọi nền văn hoá. Khi trao, bạn chỉ cần nói đây là cảnh làng quê đồng bằng sông Hồng hay miền Tây mà người Việt nhiều thế hệ gắn bó.
Hoa và cây. Sen, mai, cúc, trúc là đề tài quen trong mỹ thuật Việt, và mỗi loại có một nghĩa biểu tượng có thể giải thích ngắn gọn như văn hoá: sen gắn với sự thanh khiết, trúc gắn với người ngay thẳng. Nói như một nét mỹ thuật, không nói như lời hứa may mắn.
Cảnh phố cổ, công trình nổi tiếng. Phố cổ Hội An, chùa Một Cột hay cảnh vịnh Hạ Long được khách nhận ra ngay, nhưng vì quá quen nên đôi khi thành món giống quà lưu niệm phổ thông. Chọn khi khách vừa đến thăm chính nơi đó trong chuyến đi.
Đề tài nên cân nhắc. Tranh mang hình tượng tôn giáo, hình người cụ thể, hay đề tài lịch sử chiến tranh có thể bị hiểu khác nhau ở các nền văn hoá. Với quà đối tác, chọn đề tài trung tính luôn an toàn hơn.
Nhìn tay nghề tranh sơn mài khổ xách tay
Bạn không cần là chuyên gia, nhưng vài điểm sau giúp tránh chọn nhầm một món làm vội. Phần phân biệt kỹ hơn, bạn có thể hỏi người bán hoặc tìm đọc ở các trang chuyên về làng nghề.
- Hỏi rõ tranh dùng sơn ta, tức nhựa cây sơn, hay sơn điều, sơn công nghiệp. Cả hai loại đều có trên thị trường, giá và tuổi thọ khác nhau; người bán tử tế sẽ nói thẳng.
- Nhìn mặt tranh dưới ánh sáng nghiêng: tranh mài kỹ có độ bóng sâu, mềm như nhìn qua lớp nước, không bóng gắt như phủ một lớp nhựa.
- Sờ nhẹ mép và mặt sau: mép phẳng, mặt sau được sơn kín, không có chỗ gỗ mộc lộ ra.
- Chi tiết vỏ trứng ghép phải khít, không bong mép; phần vàng bạc dát không loang lổ do phủ lớp bảo vệ thiếu.
- Hỏi thời gian hoàn thiện: tranh sơn ta cần nhiều tuần, có khi nhiều tháng, để phủ, ủ và mài qua từng lớp.
Những câu hỏi trên không làm người bán phật ý, vì ai trong nghề cũng hiểu người mua làm quà cần biết rõ món mình tặng.
Đóng gói và chuẩn bị thẻ giới thiệu
Tranh sơn mài bền nhưng mặt tranh dễ trầy nếu cọ xát. Các bước dưới giúp tranh tới tay người nhận nguyên vẹn.
- Bọc mặt tranh bằng giấy mềm không axit hoặc vải mịn, không dán băng dính trực tiếp lên mặt tranh.
- Đặt tranh vào hộp cứng có lót mút hoặc lụa, chèn kín bốn góc để tranh không xê dịch.
- Đặt thẻ giới thiệu song ngữ trong hộp: tên đề tài, chất liệu, làng nghề hoặc tỉnh nơi làm, vài dòng về cách làm sơn mài.
- Thêm một thẻ nhỏ về cách giữ tranh, viết bằng ngôn ngữ người nhận đọc được.
- Cho hộp vào túi có quai chắc, kích thước vừa khít để khách xách cùng hành lý.
Nếu tranh được gửi bằng đường vận chuyển quốc tế, hãy dùng hộp gỗ hoặc thùng hai lớp, và chụp ảnh tranh trước khi đóng để đối chiếu khi người nhận mở ra.
Nên tính trước thời gian: tranh vừa hoàn thiện cần được để vài ngày cho mặt sơn ổn định trước khi bọc kín, nên đừng hẹn lấy tranh ngay buổi sáng của ngày trao. Nếu đặt làm riêng, hãy cộng thêm ít nhất một tuần dự phòng cho khâu mài và đánh bóng cuối cùng, vì đây là khâu thợ không thể làm vội mà vẫn giữ được độ sâu của mặt tranh.
Dặn người nhận giữ tranh ở xứ lạnh, khô hoặc nóng
Tranh sơn mài được làm trong khí hậu ẩm của Việt Nam; thật ra sơn ta cần độ ẩm cao để khô và đóng rắn. Khi sang nơi khí hậu khô hanh hoặc phòng có sưởi mạnh, cốt gỗ có thể co ngót, lâu ngày gây rạn ở mép. Vì vậy nên dặn người nhận không treo tranh ngay trên lò sưởi, cạnh máy điều hoà thổi thẳng hay nơi nắng chiếu trực tiếp nhiều giờ.
Lau tranh bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm, không dùng chất tẩy rửa, cồn hay dung dịch đánh bóng đồ gỗ. Nếu tranh có vết mờ do tay chạm, lau nhẹ theo một chiều là đủ. Những điều này có thể in ngắn gọn trên thẻ đi kèm, để người nhận không phải đoán.
Có thể bạn muốn chọn xem thêm các bức có ghi rõ chất liệu, khổ và cốt tranh trước khi quyết định; trên Vật Phẩm Phong Thủy có mục quà mỹ nghệ ghi các thông tin đó. Dù chọn ở đâu, hãy giữ lại thông tin chất liệu để đưa vào thẻ giới thiệu, vì đó chính là phần câu chuyện người nhận cần.
Trao tranh trong buổi gặp: nói gì trong một phút
Tranh sơn mài đẹp nhất khi người nhận được nhìn thấy mặt tranh dưới ánh sáng. Vì vậy, khác với nhiều món quà khác, có thể mở hộp ngay khi trao, nếu không gian cho phép và tranh đã được chuẩn bị để lấy ra dễ dàng. Người trao cầm tranh bằng hai tay ở hai mép, nghiêng nhẹ để mặt tranh bắt sáng, rồi mới trao sang.
Lời giới thiệu chỉ cần ba ý. Ý thứ nhất là chất liệu: tranh làm bằng sơn ta, nhựa của một loài cây được trồng ở vùng trung du phía Bắc. Ý thứ hai là cách làm: phủ nhiều lớp, mỗi lớp phải chờ khô trong buồng ẩm rồi mài phẳng, vì vậy một bức tranh mất nhiều tuần. Ý thứ ba là đề tài: đây là cảnh gì, vì sao chọn cho người nhận. Nói xong ba ý, dừng lại, để người nhận hỏi thêm nếu họ muốn.
Khi có phiên dịch, hãy đưa trước cho họ ba ý ấy bằng văn bản, kèm các từ khó như sơn ta, vỏ trứng, vàng quỳ. Nếu buổi lễ có chụp ảnh, nhắc người chụp tránh đèn flash chiếu thẳng vào mặt tranh, vì mặt sơn bóng sẽ loá trắng và mất hết chi tiết trong ảnh.
Câu hỏi thường gặp
Tranh sơn mài có bị cấm mang lên máy bay không?
Theo hiểu biết chung, tranh sơn mài đã hoàn thiện không thuộc nhóm hàng cấm trên máy bay. Tuy nhiên một số nước kiểm dịch chặt đồ làm từ gỗ và thực vật, có thể yêu cầu khai báo. Nên dặn khách kiểm quy định của nước đến và giữ thẻ ghi chất liệu trong hộp để trình khi cần.
Tranh sơn mài giá bao nhiêu là hợp làm quà đối tác?
Không có mức chung. Giá phụ thuộc chất liệu sơn, khổ, độ phức tạp và người làm. Với quà đối tác, nên chọn ở tầng vừa phải theo quy định quà tặng của bên nhận. Một bức nhỏ làm kỹ bằng sơn ta thường có giá trị biểu trưng tốt hơn một bức lớn làm vội.
Có nên đặt vẽ tranh sơn mài theo hình logo hoặc trụ sở đối tác không?
Có thể, nhưng cần nhiều thời gian vì sơn mài phải phủ và mài qua nhiều lớp. Đề tài logo dễ khiến tranh thành đồ quảng cáo; hình trụ sở hoặc cảnh nơi hai bên gặp nhau lần đầu thường có ý nghĩa hơn. Hãy đặt sớm và xem bản phác trước khi làm.
Tranh sơn mài và tranh khảm trai khác nhau thế nào khi làm quà?
Tranh sơn mài dùng nhiều lớp sơn và các chất liệu như vàng bạc, vỏ trứng, được mài để lộ chiều sâu. Tranh khảm trai lấy mảnh vỏ trai, ốc cắt gọt gắn lên nền gỗ hoặc nền sơn. Cả hai đều hợp làm quà; sơn mài cho cảm giác chiều sâu, khảm trai lấp lánh dưới ánh đèn.
Đối tác nhận tranh rồi để ở nhà riêng hay văn phòng?
Tuỳ quy định của tổ chức họ. Quà của lãnh đạo trao cho lãnh đạo thường thuộc về văn phòng, đặc biệt khi giá trị vượt mức cá nhân được giữ. Vì vậy dòng đề tặng nên ghi tên hai đơn vị, để tranh có chỗ đứng hợp lý dù được đặt ở đâu.
Có cần kèm khung khi tặng tranh sơn mài không?
Phần lớn tranh sơn mài không cần khung kính vì mặt sơn đã bền và bóng. Nhiều bức chỉ có nẹp viền gỗ mỏng hoặc treo trực tiếp bằng móc phía sau. Với khổ nhỏ đặt bàn, kèm một giá đỡ gỗ là đủ. Khung nặng làm tăng trọng lượng khi khách mang về.