Gốm hoa lam, tức gốm vẽ màu lam bằng ô-xít coban dưới lớp men trong, là món quà dễ chọn cho khách quốc tế vì nhìn quen mắt mà vẫn mang dấu ấn riêng của Việt Nam, lại có một câu chuyện lịch sử có thật để kể. Với khách đi máy bay, nên chọn bình nhỏ, đĩa có đế hoặc bộ chén, đóng hai lớp hộp, và kèm thẻ giới thiệu nói rõ làng gốm, cách vẽ.
Bài này dành cho người chọn quà cho một đối tác, một đoàn khách hay một vị khách mời quốc tế. Phần kỹ thuật làm gốm và cách phân biệt gốm thật giả ở mức chuyên sâu thuộc về các trang chuyên về làng nghề; ở đây chỉ nói những gì giúp bạn chọn đúng một món làm quà và giới thiệu nó cho người nhận.
Câu chuyện gốm hoa lam Việt đi biển
Gốm vẽ lam dưới men phát triển mạnh ở nhiều nơi tại châu Á, và gốm Việt có một chương riêng trong câu chuyện ấy. Dòng gốm làm ở vùng Chu Đậu, Nam Sách, thuộc Hải Dương cũ và nay thuộc thành phố Hải Phòng sau sắp xếp năm 2025, từng được xuất đi xa vào khoảng thế kỷ 15 đến 16. Những nét vẽ lam phóng khoáng trên nền men trắng ngà là đặc điểm thường được nhắc khi nói về dòng gốm này.
Một hiện vật hay được kể là chiếc bình gốm hoa lam đang lưu giữ tại bảo tàng Topkapı ở Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ, trên thân có dòng chữ Hán ghi năm Thái Hoà thứ tám, tức năm 1450, cùng tên người thợ Bùi Thị Hý. Cuối thập niên 1990, cuộc khai quật con tàu đắm ngoài khơi Cù Lao Chàm, gần Hội An, cũng đưa lên rất nhiều đồ gốm Việt thời kỳ này.
Với khách quốc tế, câu chuyện gốm Việt từng theo thuyền buôn tới Trung Đông và Đông Nam Á là điều bất ngờ và dễ nhớ. Khi trao một món gốm hoa lam, bạn có thể kể ngắn: "gốm vẽ lam của Việt Nam đã đi khắp vùng biển này từ thế kỷ 15, món này làm theo lối vẽ ấy". Đừng nói món quà là đồ cổ nếu nó là đồ làm mới.
Chọn dáng gốm theo người nhận và cách mang về
Một món gốm làm quà cần cân giữa ba điều: đẹp, có chỗ đặt khi về nước, và chịu được hành trình bay. Bảng dưới là gợi ý theo dáng gốm phổ biến.
| Dáng gốm | Hợp với | Ưu điểm khi làm quà | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Bình nhỏ, cao khoảng một gang tay | Đối tác cá nhân, khách mời danh dự | Đặt bàn làm việc, kệ sách | Miệng bình hẹp dễ đóng gói hơn bình miệng loe |
| Đĩa trang trí kèm đế đứng | Trưởng đoàn, văn phòng đối tác | Mặt đĩa rộng, nét vẽ thể hiện rõ | Đế phải chắc, đĩa không quá mỏng |
| Bộ chén trà, ấm nhỏ | Người thích trà, đối tác thân | Dùng hằng ngày, nhớ lâu | Hỏi rõ an toàn khi đựng đồ uống nóng |
| Cốc, tách có quai | Thành viên đoàn | Nhẹ, đồng đều, dễ chia | Chọn mẫu có hoa văn nhã, không dày nặng |
| Bình lớn, chum | Quà cho tổ chức, sảnh văn phòng | Ấn tượng mạnh | Gửi vận chuyển, không để khách tự mang |
Với đoàn đến từ nhiều nước, đĩa trang trí kèm đế là lựa chọn ít rủi ro: không cần biết người nhận dùng trà hay cà phê, đặt ở đâu cũng hợp.
Nhìn nét vẽ và men ở mức người tặng
Nét vẽ tay hay hình in. Nét vẽ tay có độ đậm nhạt, nét bút có lúc dày lúc mảnh, các bông hoa lặp lại không giống hệt nhau. Hình in chuyển, hay còn gọi là đề can, thường đều tăm tắp, đôi khi lộ mép mờ quanh hình. Hình in không xấu, nhưng nếu người bán nói là vẽ tay thì nên đúng là vẽ tay.
Màu lam. Lam dưới men có độ chìm, như nằm dưới một lớp kính. Màu lam quá tươi, nổi trên bề mặt có thể là màu vẽ trên men, một kỹ thuật khác. Hỏi người bán vẽ trên hay dưới men là câu hỏi hợp lý.
Men và đáy. Lật đáy món gốm: phần chân thường để mộc hoặc phủ men mỏng, mép chân gọn, không sứt. Mặt men nhẵn, không có lỗ kim nhiều hay vết rạn ngoài ý muốn, trừ khi đó là gốm men rạn được làm có chủ đích.
Cầm thử trong tay. Món gốm tốt thường có trọng lượng cân với kích thước, thành đều, không nặng lệch một bên. Gõ nhẹ bằng đầu ngón tay vào thành bình, tiếng thanh và ngân thường cho thấy gốm nung đủ lửa, không có vết nứt ngầm; tiếng đục, rè là dấu hiệu nên xem kỹ lại. Đây chỉ là cách thử của người mua, không thay được ý kiến người trong nghề.
Đồ dùng để ăn uống. Với bộ chén, ấm, cốc, nên hỏi rõ món ấy có được làm để đựng đồ ăn uống không. Đồ trang trí đôi khi dùng màu, men không dành cho thực phẩm; điều này người nhận ở nước ngoài thường quan tâm.
Đóng gói gốm để khách mang lên máy bay
Gốm là món dễ vỡ nhất trong các quà mỹ nghệ, vì vậy khâu đóng gói quyết định món quà có tới nơi nguyên vẹn hay không.
- Bọc món gốm bằng giấy mềm, sau đó quấn một lớp xốp hơi, chú ý phần miệng, quai và vòi ấm.
- Đặt vào hộp trong có lót mút cắt theo dáng, hoặc chèn kín để món gốm không lắc khi lật hộp.
- Đặt hộp trong vào hộp ngoài cứng hơn, giữa hai hộp có lớp đệm.
- Đặt thẻ giới thiệu và thẻ dặn dò ở giữa hai lớp hộp, để khách mở hộp ngoài là thấy.
- Dặn khách để món quà trong hành lý xách tay, không ký gửi, và đặt nằm ngang theo chiều hộp.
Món đi kèm đế gỗ hay hộp gỗ cần dặn khách khai báo khi nước đến kiểm dịch chặt đồ gỗ, ví dụ như Úc hay New Zealand. Đây là thủ tục thông thường, không có gì phải ngại.
Một mẹo nhỏ mà nhiều người lo hậu cần hay dùng: đóng thử một hộp quà trước ngày trao, xách đi một vòng, lật nghiêng, đặt xuống mạnh tay như khi người ta vội vàng ở sân bay, rồi mở ra kiểm tra. Nếu món gốm vẫn nằm yên, cách đóng gói ấy đủ tốt cho cả lô quà; nếu nghe tiếng lách cách bên trong, cần chèn thêm trước khi đóng những hộp còn lại.
Viết thẻ giới thiệu cho món gốm hoa lam
Thẻ giới thiệu là nơi bạn đặt câu chuyện mà không cần nói dài khi trao. Một thẻ tốt gồm bốn phần ngắn: tên món, nơi làm, cách làm, và một dòng về lịch sử. Ví dụ giả định cho phần tiếng Anh: "Blue and white vase, hand painted under glaze, made in Bat Trang village, Hanoi. Vietnamese blue and white ceramics travelled by sea across Asia since the 15th century." Phần tiếng Việt đặt song song bên cạnh.
Viết đúng, viết vừa. Nếu món gốm làm ở Bát Tràng theo lối vẽ lam truyền thống, đừng ghi là gốm Chu Đậu; nếu là đồ làm mới, đừng ghi là đồ phục chế từ hiện vật cổ trừ khi người bán xác nhận rõ. Khách quốc tế nhiều người thích tìm hiểu, và một chi tiết sai có thể khiến cả câu chuyện mất tin cậy.
Cuối thẻ có thể thêm một dòng về cách dùng và giữ: lau bằng khăn mềm, tránh va chạm, với đồ ăn uống thì ghi rõ có dùng được máy rửa bát hay lò vi sóng không theo thông tin của nơi làm. Những chi tiết đó cho thấy người tặng đã nghĩ tới cả lúc món quà được dùng ở nhà người nhận.
Những lỗi hay gặp khi tặng gốm cho khách quốc tế
Phần lớn sự cố đến từ khâu chuẩn bị chứ không phải từ món gốm.
- Chọn bình to, nặng cho khách phải tự mang về trong ngày.
- Đóng gói một lớp, để món gốm lắc trong hộp, mở ra đã mẻ miệng.
- Giới thiệu đồ làm mới là đồ cổ, hoặc gắn câu chuyện của dòng gốm này cho món của dòng gốm khác.
- Tặng bộ chén nhiều chiếc cho người không uống trà, trong khi một chiếc đĩa trang trí lại hợp hơn.
- Quên tháo nhãn giá, phiếu bảo hành ghi giá dán dưới đáy.
- Không chuẩn bị phương án gửi vận chuyển khi món chính quá lớn, buộc khách phải xoay xở.
Một món gốm nhỏ, đúng câu chuyện, đóng gói kỹ thường được nhớ hơn một chiếc bình lớn mà người nhận phải lo cách mang về.
Nếu có thời gian, hãy mua dư một món cùng loại để phòng khi món chính bị mẻ trong lúc vận chuyển tới nơi tổ chức buổi gặp. Gốm thủ công mỗi mẻ nung mỗi khác, nên mua cùng lúc từ một nơi thì hai món mới gần giống nhau để thay thế được.
Trao món gốm: mở hộp tại chỗ hay để khách mở sau
Với gốm, nên cân nhắc kỹ việc mở hộp tại buổi gặp. Món đã được đóng hai lớp, chèn kín, nếu mở ra rồi đóng lại vội vàng thì phần chèn khó trở về như cũ, và chính lúc khách mang về là lúc dễ vỡ nhất. Cách gọn là bày một món mẫu cùng loại trên bàn phụ để mọi người nhìn thấy, còn món tặng giữ nguyên trong hộp.
Nếu khách muốn xem ngay, cứ mời họ mở, nhưng có người bên mình đứng cạnh giúp đóng lại cẩn thận. Đừng để món gốm đặt trên mép bàn hay trên khay đang có cốc nước. Những chi tiết nhỏ ấy nghe có vẻ thừa, nhưng một cú va chạm nhẹ trong lúc mọi người đang chụp ảnh là đủ làm mẻ miệng bình.
Lời giới thiệu khi trao nên ngắn: đây là gốm vẽ lam dưới men, làm ở làng gốm nào, theo lối vẽ đã có từ nhiều thế kỷ. Nếu khách hỏi thêm, bạn có thể kể chuyện chiếc bình ở Istanbul hay con tàu đắm gần Hội An. Còn nếu buổi gặp đã kéo dài, để phần ấy nằm trong thẻ giới thiệu là đủ; khách sẽ đọc khi về, và có khi còn tự tìm đọc thêm về dòng gốm Việt.
Câu hỏi thường gặp
Gốm hoa lam Chu Đậu và Bát Tràng khác nhau thế nào khi làm quà?
Cả hai đều có truyền thống vẽ lam dưới men. Chu Đậu gắn với dòng gốm xuất khẩu thế kỷ 15 đến 16 và các hiện vật nổi tiếng ở nước ngoài; Bát Tràng ở Hà Nội là làng gốm lâu đời vẫn sản xuất liên tục đến nay. Khi làm quà, chọn theo mẫu bạn thích và kể đúng nơi làm.
Có nên tặng gốm cổ cho đối tác nước ngoài không?
Không nên. Đồ cổ có thể thuộc diện hạn chế mang ra khỏi Việt Nam theo quy định về di sản, cần giấy tờ, và giá trị khó xác định. Gốm làm mới theo lối vẽ truyền thống vừa an toàn về thủ tục, vừa có câu chuyện tương tự, lại không làm người nhận khó xử.
Gốm có bị vỡ khi đi máy bay không?
Có thể, nếu ký gửi hoặc đóng gói sơ sài. Món gốm nên được bọc kỹ, đặt trong hai lớp hộp có đệm, và để trong hành lý xách tay. Với món lớn, gửi bằng dịch vụ vận chuyển có bảo hiểm hàng dễ vỡ là cách an toàn hơn cho cả người tặng lẫn người nhận.
Có cần khai hải quan khi mang gốm mỹ nghệ ra nước ngoài không?
Đồ gốm mỹ nghệ làm mới, số lượng ít, mang theo người làm quà thường không phải thủ tục phức tạp. Tuy nhiên quy định của nước đến có thể khác nhau, đặc biệt với đế gỗ hay hộp gỗ đi kèm. Nên dặn khách giữ thẻ giới thiệu ghi chất liệu và kiểm quy định nhập cảnh hiện hành.
Nên chọn hoa văn gì cho khách đến từ nhiều nền văn hoá?
Hoa văn cây cỏ, hoa sen, hoa cúc, sóng nước, cảnh làng quê là những đề tài trung tính, dễ được đón nhận. Tránh hình tượng mang ý nghĩa tôn giáo cụ thể hoặc biểu tượng có thể bị hiểu khác ở nơi khác. Khi không chắc, chọn hoa văn hình học đơn giản là an toàn.
Gốm hoa lam có hợp làm quà cho khách đến từ nước có truyền thống gốm sứ không?
Rất hợp, vì người nhận sẽ thấy ngay sự khác biệt giữa nét vẽ của gốm Việt với gốm nước họ và thường thích so sánh. Đây cũng là cơ hội để kể chuyện gốm Việt từng đi biển nhiều thế kỷ. Chỉ cần kể đúng, khiêm tốn, không so sánh hơn thua.