Một cuốn sách ảnh gia đình làm quà khác album thường ở chỗ nó kể một câu chuyện: ảnh được chọn theo một trục (thời gian, nơi chốn hay từng người), mỗi ảnh có chú thích, có lời kể của chính ông bà, dàn trang chữ to dễ đọc, in bìa cứng để giữ lâu. Đây là món quà rất hợp dịp mừng thọ, kỷ niệm cưới vàng, hay khi cả nhà muốn ghi lại một đời người.
Làm một cuốn sách ảnh tốt cần vài tháng và sự góp sức của nhiều người trong nhà. Bài này đưa ra cách chọn trục câu chuyện, cách lọc ảnh, cách hỏi chuyện và viết chú thích, nguyên tắc dàn trang cho người cao tuổi, các kiểu in và đóng, cùng một lịch làm việc gợi ý tính ngược từ ngày trao. Việc sửa từng tấm ảnh hỏng được bàn kỹ ở bài phục chế ảnh trên trang.
Sách ảnh khác album ảnh ở chỗ nào
Album truyền thống là nơi cất ảnh: ảnh nào có thì cho vào, xếp theo lúc nhận được. Sách ảnh là một tác phẩm được biên tập: người làm chọn ảnh nào kể được chuyện, bỏ những tấm trùng hoặc mờ, sắp xếp có mở đầu và kết thúc, viết lời đi kèm. Người xem lật từ đầu đến cuối và hiểu được một hành trình.
Với ông bà, cha mẹ, sự khác biệt này có ý nghĩa lớn. Họ không chỉ thấy lại ảnh, mà thấy đời mình được con cháu nhìn lại một cách trân trọng, có thứ tự, có lời. Với con cháu, cuốn sách là tài liệu gia đình: mười năm sau, đứa cháu nhỏ có thể tự đọc để biết ông bà mình là ai.
Sách ảnh cũng gọn hơn nhiều so với một thùng ảnh. Một cuốn khoảng vài chục trang có thể chứa tinh tuý của cả trăm tấm ảnh, đặt trên bàn nước để khách đến chơi cùng xem. In nhiều bản cũng dễ, nên mỗi nhánh trong họ có thể giữ một cuốn.
Chọn trục câu chuyện trước khi chọn ảnh
Theo thời gian. Từ tuổi thơ, tuổi trẻ, ngày cưới, các con ra đời, các cháu, đến hôm nay. Dễ làm nhất và hợp với mừng thọ. Cần có ảnh trải đều các giai đoạn; giai đoạn thiếu ảnh có thể thay bằng một trang lời kể.
Theo nơi chốn. Ngôi nhà cũ ở quê, nơi ông bà làm việc, những thành phố các con lập nghiệp. Hợp gia đình đã chuyển chỗ ở nhiều lần, mỗi chương một nơi.
Theo từng người. Mỗi người con một chương, kể quan hệ của mình với cha mẹ bằng ảnh và vài dòng. Hợp khi các con sống xa nhau, mỗi người tự lo chương của mình.
Theo một chủ đề. Những bữa cơm Tết qua các năm, những lần họp mặt cả họ, nghề của ông. Hẹp hơn nhưng sâu, hợp khi gia đình có một nếp rất riêng.
Kết hợp. Phần lớn sách ảnh gia đình đi theo thời gian, xen vài trang chủ đề. Quan trọng là cả nhóm thống nhất trục chính trước khi gom ảnh, để không bị ngợp.
Lọc ảnh: ít mà chất
Người làm sách ảnh lần đầu hay muốn cho vào mọi tấm. Kết quả là trang nào cũng chật, không tấm nào nổi bật. Một số nguyên tắc lọc:
- Mỗi sự kiện chỉ giữ một đến ba tấm đẹp nhất; tấm có biểu cảm thật thường hơn tấm ai cũng đứng nghiêm nhìn ống kính.
- Ưu tiên ảnh có ông bà, cha mẹ là nhân vật chính; ảnh con cháu chỉ chọn khi nói về quan hệ với họ.
- Giữ một vài tấm “đời thường”: ông đọc báo, bà nấu bếp, mảnh sân nhà. Những tấm này thường được nhớ lâu nhất.
- Ảnh mờ, nhoè chỉ giữ khi đó là tấm duy nhất của một khoảnh khắc quan trọng; khi ấy để cỡ nhỏ và ghi chú rõ.
- Kiểm bản quyền nếu dùng ảnh chụp bởi người ngoài gia đình như thợ ảnh cưới; với sách in riêng cho gia đình, ít nhất nên hỏi ý người chụp nếu còn liên lạc.
- Loại bỏ ảnh có thể làm người trong ảnh ngượng, kể cả ảnh vui trong nhà, nếu cuốn sách sẽ được đưa cho khách xem.
Một cuốn khoảng bốn mươi đến sáu mươi trang với vài chục ảnh được chọn kỹ thường dễ xem hơn một cuốn dày gấp đôi. Những tấm bị loại vẫn được giữ trong kho ảnh số của gia đình.
Hỏi chuyện và viết chú thích bằng giọng của ông bà
Phần chữ là thứ làm sách ảnh khác biệt. Ngoài chú thích cơ bản (ai, năm nào, ở đâu), nên có vài trang lời kể của chính ông bà. Cách làm đơn giản: ngồi cùng ông bà, mỗi lần một ít ảnh, hỏi những câu mở như “hồi đó ông bà gặp nhau thế nào”, “căn nhà này ai dựng”, ghi âm nếu được đồng ý, rồi chép lại.
Khi chép, giữ giọng và cách dùng từ của ông bà, chỉ sửa cho gọn và đúng chính tả. Một câu như “hồi ấy bà đạp xe ba chục cây số lên tỉnh chỉ để chụp tấm ảnh này” giữ nguyên còn hơn viết lại thành văn trau chuốt. Đặt những câu như vậy cạnh ảnh tương ứng, chữ nghiêng hoặc trong ngoặc kép để phân biệt với chú thích.
Lời của các con, các cháu cũng có chỗ, nhưng nên ngắn: một đoạn mở đầu sách, một trang cuối ghi tên những người đã góp tay. Tránh biến cuốn sách thành chuỗi lời chúc tụng; nội dung chính vẫn là đời người được mừng, kể bằng ảnh và lời của chính họ.
Dàn trang cho người cao tuổi đọc được
Sách ảnh tặng ông bà phải được thiết kế cho mắt người già. Vài nguyên tắc đáng giữ:
- Cỡ chữ chú thích lớn hơn sách thường, kiểu chữ đơn giản, không chữ mảnh hay chữ viết tay khó đọc.
- Chữ màu tối trên nền sáng; tránh chữ đè lên ảnh hoặc lên nền hoa văn.
- Mỗi chương mở bằng một ảnh lớn một trang, kèm tiêu đề ngắn; các trang sau ít ảnh, nhiều khoảng trắng.
- Tránh đặt khuôn mặt vào giữa gáy sách, nơi trang gập sẽ che mất.
- Giữ chú thích sát ảnh, cùng một vị trí trong cả cuốn để mắt quen.
- Trang cuối có thể để vài dòng trống để ông bà hoặc khách viết thêm lời khi xem.
Nếu làm bằng phần mềm thiết kế sách ảnh, in thử một vài trang ra giấy thường, đưa ông bà xem thử cỡ chữ trước khi đặt in cả cuốn. Đó là cách kiểm đơn giản nhất mà nhiều người bỏ qua.
Màu sắc trên màn hình máy tính thường sáng và tươi hơn bản in, nhất là với ảnh cũ ngả vàng. Nếu nơi in cho in thử một trang mẫu, hãy chọn trang có ảnh khó nhất, như ảnh đen trắng tối hoặc ảnh có nhiều gương mặt nhỏ, để thấy trước kết quả. Chỉnh độ sáng ảnh một chút trước khi gửi in thường giúp bản in không bị tối.
Chọn kiểu in và đóng bìa
Có nhiều lựa chọn in sách ảnh, khác nhau về độ bền, cảm giác và chi phí. Bảng dưới so các lựa chọn hay gặp:
| Lựa chọn | Đặc điểm | Hợp khi |
|---|---|---|
| Bìa mềm, giấy thường | Nhẹ, rẻ, dễ in nhiều bản | In cho các nhánh trong họ, cho cháu nhỏ |
| Bìa cứng, gáy dán | Chắc chắn, đẹp trên kệ | Bản chính tặng ông bà, dùng nhiều năm |
| Bìa cứng, trang mở phẳng | Hai trang mở phẳng hoàn toàn, ảnh tràn qua gáy không mất phần giữa | Sách có nhiều ảnh lớn trải hai trang |
| Giấy ảnh bóng | Màu tươi, nhưng dễ loá, in dấu vân tay | Ảnh màu hiện đại, ít lật |
| Giấy mờ, bán mờ | Ít loá, dễ xem với người mắt kém, hợp ảnh cũ | Phần lớn sách ảnh gia đình |
Có thể kết hợp: một bản bìa cứng giấy mờ cho ông bà, vài bản bìa mềm cho các nhà. In bản chính trước, kiểm kỹ, rồi mới in thêm. Hộp đựng bằng vải hoặc gỗ cho bản chính là phần thêm tuỳ ý, giúp sách khỏi bụi.
Khi tư liệu ít: vẫn làm được một cuốn đầy đặn
Không phải gia đình nào cũng có nhiều ảnh. Ảnh thời ông bà còn trẻ có khi chỉ vài tấm, nhiều giai đoạn trống hẳn vì chiến tranh, di cư hay đơn giản là không ai có máy ảnh. Điều đó không làm cuốn sách kém đi; nó chỉ đòi hỏi cách kể khác.
Những giai đoạn thiếu ảnh có thể được kể bằng chữ: một trang lời kể của ông về những năm đi làm xa, kèm ảnh chụp hôm nay của một kỷ vật còn giữ từ thời ấy như chiếc ấm, chiếc đài, tấm bằng khen đã ngả màu. Ảnh chụp lại nơi chốn cũ, con đường làng, ngôi trường ông từng học, cũng lấp được khoảng trống và nối quá khứ với hiện tại.
Thư từ cũ, giấy tờ cũ, nét chữ của ông bà trên một tấm thiệp cũng có thể chụp lại và đặt vào sách, với điều kiện được người trong cuộc đồng ý và che những thông tin riêng tư như số giấy tờ. Một cuốn sách ảnh hai mươi tấm ảnh thật cộng những trang lời kể chân thành thường cảm động hơn một cuốn dày toàn ảnh trùng lặp.
Lịch làm việc tính ngược từ ngày trao
Sách ảnh gia đình thường hỏng vì làm gấp. Một lịch gợi ý cho cuốn khoảng năm mươi trang, có nhiều người cùng góp:
- Khoảng ba tháng trước: thống nhất trục câu chuyện, phân công ai gom ảnh nhánh nào, ai hỏi chuyện ông bà.
- Hai tháng rưỡi trước: gom và quét ảnh, đặt tên tệp, lưu chung một nơi.
- Hai tháng trước: lọc ảnh, hỏi chuyện, ghi âm và chép lời kể.
- Sáu tuần trước: dàn trang bản nháp, in thử vài trang kiểm cỡ chữ.
- Một tháng trước: cả nhà soát lần cuối tên người, năm tháng, chính tả; chốt bản in.
- Ba đến bốn tuần trước: gửi in; nơi in cần thời gian sản xuất và giao hàng.
- Tuần cuối: nhận sách, kiểm từng trang, chuẩn bị hộp hoặc giấy bọc và lời trao.
Ngày trao, hợp nhất là để ông bà ngồi giữa, một người con cầm sách lật từng trang cùng xem, để các cháu ngồi quanh nghe kể. Cuốn sách lúc ấy làm đúng việc của nó: mở ra những câu chuyện. Đừng chỉ đặt sách vào tay rồi chuyển sang tiết mục khác.
Câu hỏi thường gặp
Một cuốn sách ảnh gia đình nên có bao nhiêu trang?
Không có con số bắt buộc. Một cuốn khoảng bốn mươi đến sáu mươi trang là vừa để người cao tuổi lật xem trong một lần ngồi mà không mỏi. Nếu tư liệu quá nhiều, chia thành hai tập theo giai đoạn hơn là nhồi vào một cuốn dày.
Ông bà không nhớ rõ năm chụp thì ghi thế nào?
Ghi theo dịp và theo lời kể, kèm năm ước đoán có chữ “khoảng”. Hỏi thêm người cùng thế hệ hoặc đối chiếu với sự kiện gia đình như năm sinh của các con. Nếu không xác định được, ghi “chưa rõ năm” vẫn tốt hơn ghi sai.
Nhiều anh chị em cùng làm thì chia việc thế nào?
Cử một người giữ bản dàn trang và quyết định cuối cùng để tránh mỗi người một ý. Những người khác phụ trách gom ảnh nhánh mình, hỏi chuyện, soát chính tả. Dùng một thư mục chung để lưu ảnh và một tệp ghi chú để ai cũng xem được tiến độ.
Có nên đưa ảnh người đã khuất vào sách ảnh không?
Thường có, vì họ là một phần của câu chuyện gia đình. Nên hỏi ông bà hoặc người thân gần nhất trước khi đưa vào, và trình bày trang nhã, không dùng ảnh lúc ốm đau. Chú thích ngắn, trân trọng, tránh chi tiết làm người xem buồn quá mức trong dịp vui.
Sách ảnh in giấy bóng hay giấy mờ thì tốt hơn?
Giấy mờ hoặc bán mờ ít loá, ít in vân tay, dễ xem với người mắt kém và hợp ảnh cũ ngả màu. Giấy bóng cho màu tươi hơn, hợp ảnh màu chụp gần đây. Với sách tặng ông bà, đa số gia đình chọn giấy mờ.
Ngoài bản in có nên làm bản số không?
Nên. Lưu một bản tệp hoàn chỉnh để in lại khi sách hỏng hoặc khi có thêm cháu muốn một cuốn. Bản số cũng giúp các thành viên ở xa xem được ngay. Giữ kèm thư mục ảnh gốc độ phân giải cao, không chỉ tệp dàn trang.