Một bức thư pháp làm quà đáng giá ở chỗ chữ được chọn riêng cho người nhận: chữ nói đúng điều người tặng quý ở họ, hợp với dịp trao, và có chỗ để treo trong nhà họ. Bức chữ đẹp nét mà chọn sai chữ, sai khổ thường bị cuộn lại cất tủ; bức chữ bình thường mà trúng ý người nhận lại được treo ở chỗ trang trọng nhất phòng khách.
Bài này đi theo ba câu hỏi người tặng hay vướng: tặng ai thì chọn chữ gì, dịp nào hợp chữ nào, và nên lấy chữ Hán, chữ Nôm hay chữ quốc ngữ. Sau đó là chuyện khổ tranh theo chỗ treo, các tầng món từ tranh in đến bức đặt viết riêng, và những chỗ dễ lỡ ý. Nghĩa từng chữ Hán hay gặp như Tâm, Nhẫn, Đức, An được giải kỹ ở một bài riêng trên trang; ở đây chỉ bàn cách chọn.
Vì sao tranh chữ là món quà nặng ý
Người Việt có nếp quý chữ từ lâu. Ngày Tết đi xin chữ ông đồ, nhà có người đỗ đạt treo chữ thầy tặng, học trò mừng thọ thầy bằng một bức đại tự: chữ được coi là thứ mang lời dạy, lời chúc và tấm lòng người viết. Vì vậy một bức thư pháp trao tay không chỉ là đồ trang trí; nó là một câu nói mà người tặng muốn người nhận nhìn thấy mỗi ngày.
Chính vì là lời nói, chữ cũng kén người nhận hơn tranh phong cảnh. Tặng chữ Nhẫn cho người đang gặp chuyện bực dọc có thể được hiểu là lời khuyên đúng lúc, cũng có thể bị hiểu là trách khéo. Tặng chữ Hiếu cho đôi vợ chồng trẻ thì lạc dịp. Người tặng cần nghĩ trước người nhận sẽ đọc chữ ấy ra sao, chứ không chỉ nghĩ chữ ấy đẹp hay có nghĩa tốt.
Điểm mạnh khác của tranh chữ là ít lỗi thời. Một bức chữ viết tay tốt, bồi kỹ, có thể treo vài chục năm và trở thành đồ để lại cho con cháu, nhất là khi trên tranh có dòng ghi tên người tặng, người nhận và dịp tặng. Với các dịp trọng như mừng thọ, tạ ơn thầy, mừng nhà mới của người thân, đó là lý do nhiều gia đình chọn chữ thay cho đồ dùng.
Chọn chữ theo người nhận
Bảng dưới gom các cặp người nhận và chữ hay được chọn trong thực tế. Đây là gợi ý theo nếp chung, không có quy định bắt buộc; điều quan trọng là bạn giải thích được vì sao chọn chữ ấy cho người ấy.
| Người nhận | Chữ hoặc câu hay chọn | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Cha mẹ, ông bà | Hiếu, An, Thọ; câu quốc ngữ về công cha nghĩa mẹ | Con cháu tặng thì chữ nói lòng biết ơn hợp hơn chữ dạy dỗ |
| Thầy cô, người dạy nghề | Ân, Đức, Học; câu về đạo thầy trò | Tránh chữ mang ý khen người nhận quá lời, nghe như nịnh |
| Bạn thân, anh chị em | Tâm, An, Hoà; câu ca dao hai người cùng thích | Có thể chọn chữ gắn với kỷ niệm riêng |
| Đôi vợ chồng mới cưới | Hoà, Nhẫn (khi người tặng là bề trên thân thiết), câu về nghĩa vợ chồng | Chữ Nhẫn chỉ nên do người lớn trong nhà tặng, kèm lời giải thích |
| Gia chủ nhà mới | An, Gia, Hoà; câu về nếp nhà | Hỏi trước phong cách nhà, nhà hiện đại có thể hợp chữ quốc ngữ |
| Đối tác, cấp trên đã nghỉ hưu | Tín, Thành, Tâm | Không tặng tranh chữ đắt tiền cho người đang giải quyết việc của mình |
Nếu không chắc người nhận thích loại chữ nào, cách an toàn là để ý nhà họ: phòng khách đã treo gì, giá sách có gì, họ hay nói câu gì. Một câu cửa miệng của ông, một câu thầy hay dặn trong giờ học, viết lại thành thư pháp, thường được quý hơn mọi chữ trong sách.
Chọn chữ theo dịp trao
Mừng thọ. Con cháu mừng thọ cha mẹ, ông bà hay chọn chữ Thọ hoặc một câu chúc ngắn về sức khoẻ, sự an vui. Khách mời ngoài gia đình nên chọn chữ trang nhã hơn như An hoặc Phúc, để tránh trùng với bức chữ Thọ lớn con cháu đã chuẩn bị.
Tạ ơn thầy. Học trò cũ tặng thầy thường chọn chữ nói về đạo học hoặc ơn thầy. Nếu cả lớp góp chung, một bức đại tự kèm dòng lạc khoản ghi tên lớp, khoá học và năm tặng sẽ có ý nghĩa lâu hơn một món đồ dùng.
Mừng nhà mới. Chữ về sự yên ổn, nếp nhà là lựa chọn quen thuộc. Bạn nên đi xem nhà trước hoặc hỏi gia chủ, vì tường căn hộ chung cư hẹp thường chỉ hợp tranh khổ ngang nhỏ.
Mừng cưới, kỷ niệm cưới. Chữ Hoà, chữ Ái hay một câu quốc ngữ về nghĩa vợ chồng hợp hơn những chữ mang tính răn dạy. Người tặng nên là người thân gần, vì tranh chữ treo trong nhà riêng của đôi vợ chồng là món rất riêng.
Mừng thăng chức, nghỉ hưu. Người nghỉ hưu hay được tặng chữ Nhàn hoặc An, với ý mừng họ có thời gian cho mình. Mừng thăng chức thì nên kín đáo, chỉ người thân gần mới tặng, và tránh chữ mang ý cầu quyền chức.
Đi thăm người ốm, người gặp chuyện buồn. Không phải dịp hợp để tặng tranh chữ, vì một chữ treo lên lúc ấy dễ bị đọc như lời an ủi gượng. Đợi khi mọi chuyện đã yên rồi tặng sau sẽ tự nhiên hơn.
Chữ Hán, chữ Nôm hay chữ quốc ngữ
Thư pháp chữ Hán có lợi thế về truyền thống: một chữ đơn như Tâm, An được viết theo nhiều thể, từ chữ chân phương dễ đọc đến chữ thảo bay bổng. Người lớn tuổi, nhà có nếp Nho học, người làm nghề văn hoá thường quý loại tranh này. Điểm yếu là đa số người nhận hôm nay không đọc được, nên bức tranh cần kèm phần phiên âm và nghĩa, để trong khung hoặc trên một tấm thiệp đi kèm.
Chữ Nôm hiếm người viết và hiếm người đọc hơn nữa. Một bức chữ Nôm có thể là món rất quý cho người nghiên cứu văn hoá, nhưng người tặng phải chắc người viết thông thạo chữ Nôm thật sự, vì nhiều chữ Nôm có nhiều cách viết và rất dễ sai. Không chắc thì không nên chọn.
Thư pháp chữ quốc ngữ, viết bằng bút lông trên giấy dó hay giấy xuyến chỉ, đã phổ biến ở nhiều phố ông đồ ngày Tết. Ưu điểm là ai cũng đọc được, có thể viết cả một câu ca dao, một câu nói của người nhận, thậm chí tên của họ. Với người trẻ, gia đình trẻ và người nước ngoài học tiếng Việt, đây thường là lựa chọn dễ được treo hơn.
Một cách dung hoà hay gặp: chữ Hán lớn ở giữa, bên cạnh là dòng quốc ngữ nhỏ ghi âm đọc và một câu giải nghĩa. Cách này giữ được vẻ cổ kính mà người trong nhà vẫn hiểu mình đang treo chữ gì.
Khổ tranh theo chỗ treo
Tranh chữ hay bị cuộn cất không phải vì chữ xấu mà vì không có chỗ treo. Trước khi đặt, nên ước lượng nhà người nhận theo vài điểm sau:
- Tường phòng khách nhà phố, nhà vườn: hợp tranh khổ ngang dài treo trên sofa hoặc trên tủ thấp; chiều ngang tranh thường bằng khoảng hai phần ba chiều dài món đồ bên dưới thì cân mắt.
- Căn hộ chung cư: tường hẹp, trần thấp, nên chọn tranh khổ nhỏ hoặc vừa, khung mảnh; tranh đứng hẹp hợp các mảng tường cạnh cửa sổ.
- Phòng làm việc, góc đọc sách: một chữ đơn khổ nhỏ để bàn hoặc treo ngang tầm mắt người ngồi là đủ.
- Không gian thờ tự: hoành phi, câu đối cho bàn thờ là việc của gia chủ, người ngoài không nên tự ý tặng; nếu được nhờ, hỏi rõ kích thước và nội dung.
- Văn phòng, phòng họp: hợp chữ ngắn, nghĩa rõ, khung gọn; tránh chữ thảo khó đọc vì khách đến sẽ hỏi.
- Nhà có trẻ nhỏ, nhà ẩm: khung kính hoặc mica giúp giữ tranh khỏi tay trẻ, khỏi bụi và hơi nồm.
Nếu không biết gì về chỗ treo, khổ vừa có khung gọn là lựa chọn ít rủi ro nhất. Tranh cuộn dạng trục treo cũng linh hoạt vì người nhận có thể cuộn cất và đổi chỗ theo mùa.
Ba tầng món: tranh in, tranh viết sẵn, tranh đặt viết riêng
Cùng là tranh chữ nhưng giá trị làm quà khác nhau nhiều. Bảng dưới so ba tầng hay gặp, không nêu giá vì giá thay đổi theo người viết và chất liệu.
| Tầng | Đặc điểm | Hợp dịp nào |
|---|---|---|
| Tranh in, tranh chép máy | Rẻ, nhiều mẫu, nét đều; nhìn kỹ thấy không có độ đậm nhạt của mực thật | Quà nhỏ, quà lưu niệm; không hợp dịp trọng |
| Tranh viết tay sẵn | Có nét bút thật, chữ phổ biến, chưa có lạc khoản riêng | Mừng nhà mới, quà bạn bè, khi cần gấp |
| Tranh đặt viết riêng | Chữ hoặc câu do người tặng chọn, có ghi tên người nhận, dịp, ngày, có ấn của người viết | Mừng thọ, tạ ơn thầy, quà cưới của người thân gần |
Với dịp trọng, tranh đặt viết riêng gần như luôn đáng hơn. Thứ làm nó quý là dòng lạc khoản: người nhận biết bức tranh này viết cho riêng họ, vào đúng dịp ấy. Cách đặt viết, xem bản nháp và kiểm lạc khoản có bài hướng dẫn riêng trên trang.
Những chỗ hay lỡ ý khi tặng tranh chữ
Chọn chữ mang ý dạy bảo người trên. Con cháu tặng ông bà chữ Nhẫn, học trò tặng thầy chữ Khiêm có thể bị hiểu là dạy lại người lớn. Với người trên, chữ nói lòng kính trọng, biết ơn hoặc lời chúc an vui hợp hơn.
Không kèm lời giải nghĩa. Người nhận không đọc được chữ Hán sẽ ngại hỏi, rồi cất tranh đi. Một tấm thiệp nhỏ ghi âm đọc, nghĩa và lý do bạn chọn chữ ấy giúp bức tranh có chỗ đứng trong nhà.
Chữ sai, chữ ngược. Tranh bán sẵn đôi khi viết sai nét hoặc khi đóng khung bị lộn ngược. Hỏi người viết hoặc người đọc được chữ Hán kiểm trước khi trao, vì người nhận phát hiện ra sau thì rất khó xử.
Tặng quá to so với nhà. Một bức đại tự hai mét đến căn hộ nhỏ thành gánh nặng. Hỏi trước hoặc chọn khổ vừa.
Tặng người không thích chữ. Có người chỉ thích tranh phong cảnh hoặc không muốn treo gì lên tường. Khi đó tranh chữ dù đẹp cũng là món sai; xem thêm các món mỹ nghệ có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy nếu cần ý khác.
Câu hỏi thường gặp
Tặng tranh thư pháp cho người không đọc được chữ Hán có nên không?
Vẫn nên, nếu bạn kèm phần phiên âm và giải nghĩa. Có thể nhờ người viết thêm dòng quốc ngữ nhỏ bên cạnh, hoặc đặt một tấm thiệp trong hộp. Nếu người nhận còn trẻ và thích sự dễ hiểu, thư pháp chữ quốc ngữ là lựa chọn gần gũi hơn.
Một chữ đơn hay một câu dài thì hợp làm quà hơn?
Chữ đơn khổ lớn dễ treo, dễ nhìn từ xa và hợp phòng khách. Câu dài hợp tường rộng hoặc tranh khổ ngang, đọc kỹ mới thấy ý. Với người lớn tuổi, chữ đơn rõ nét thường dễ đọc hơn; với người thích văn chương, một câu thơ có thể được quý hơn.
Có nên viết tên người nhận lên tranh chữ không?
Với tranh đặt viết riêng, dòng lạc khoản nhỏ ghi tên người nhận, dịp tặng và ngày tháng làm bức tranh có giá trị kỷ niệm. Dòng này viết nhỏ ở bên cạnh, không lấn chữ chính. Nếu tặng tranh bán sẵn thì ghi các thông tin ấy vào thiệp đi kèm.
Tặng tranh chữ cho đối tác nước ngoài có hợp không?
Hợp nếu bạn chọn chữ có nghĩa dễ giải thích và kèm phần dịch sang ngôn ngữ của họ. Nên chọn khổ nhỏ, khung nhẹ để họ mang lên máy bay. Tránh chữ thảo quá khó vì người nhận sẽ muốn kể lại cho người khác bức tranh viết gì.
Tranh thư pháp in có được coi là quà quý không?
Tranh in phù hợp làm quà lưu niệm, quà nhỏ. Với dịp trọng như mừng thọ hay tạ ơn thầy, tranh viết tay thật có độ đậm nhạt của mực, có ấn của người viết, sẽ trang trọng hơn hẳn. Nếu ngân sách hạn chế, một bức viết tay khổ nhỏ vẫn hơn bức in khổ lớn.
Nên chọn chữ dựa trên tuổi hay mệnh của người nhận không?
Trang này không chọn chữ theo tuổi hay mệnh. Chữ nên được chọn theo điều bạn quý ở người nhận, theo dịp và theo nếp nhà họ. Một chữ nói đúng tấm lòng người tặng là thứ người nhận nhớ lâu, còn lời giải về hợp mệnh thường bị quên ngay sau buổi trao.