Bình gốm hợp làm quà mừng nhà mới vì ba lẽ: nó bền gần như vô hạn nếu không bị va vỡ, nó ít lỗi mốt hơn đồ trang trí công nghiệp, và nó đặt được ở nhiều chỗ — kệ, bàn console, góc cầu thang, hiên nhà. Cái khó nằm ở cỡ và dáng: một chiếc bình quá lớn với căn hộ hay quá nhỏ với sảnh nhà vườn đều bị dời vào góc khuất.
Bài này đi theo trình tự người tặng thật sự cần: hiểu sơ những dòng gốm quen thuộc ở Việt Nam để biết mình đang chọn gì, chọn dáng và cỡ theo kiểu nhà, phân biệt bình để bày với bình để cắm hoa thật, kiểm một chiếc bình trước khi trả tiền, và mang nó tới buổi tân gia mà không vỡ. Bài không bàn bình theo mệnh hay công dụng chiêu tài.
Vì sao bình gốm là món quà ít rủi ro cho nhà mới
Phần lớn quà nhà mới vướng một trong hai rủi ro: không hợp gu gia chủ, hoặc không có chỗ để. Bình gốm né được cả hai khá tốt. Về gu, gốm men một màu, dáng đơn giản gần như hợp với mọi kiểu nội thất, từ căn hộ tối giản tới phòng khách gỗ truyền thống. Về chỗ để, bình không cần đóng đinh, không cần ổ điện, có thể dời từ kệ tivi ra bàn ăn, từ phòng khách lên phòng thờ tuỳ gia chủ.
Gốm cũng là chất liệu có tuổi thọ dài nhất trong các món đồ dùng trong nhà. Một chiếc bình được nung đủ lửa không mục, không bạc màu như vải, không cong vênh như gỗ, không lỗi thời như đồ điện. Nhiều gia đình còn giữ những chiếc bình được tặng từ ngày cưới, ngày dựng nhà của ông bà, và đó trở thành đồ gia truyền mà không ai định trước.
Rủi ro còn lại của bình gốm là vỡ. Vì vậy phần chọn hộp, phần mang tới và phần dặn gia chủ đặt ở chỗ nào cũng quan trọng không kém phần chọn bình. Nhà có trẻ nhỏ chạy nhảy hay có mèo leo trèo thì bình cao, nhẹ, đáy hẹp không nên đặt dưới sàn hay trên kệ thấp.
Những dòng gốm quen thuộc khi chọn bình làm quà
Bảng dưới nêu đặc điểm dễ nhận ra của vài dòng gốm Việt hay được chọn làm quà. Đây là mô tả chung ở mức người tặng; mỗi làng có nhiều lò, nhiều kiểu men, và hàng mang tên làng chưa chắc làm tại làng.
| Dòng gốm | Nơi làm (theo tên tỉnh, thành hiện nay) | Nét dễ nhận ra | Hợp kiểu nhà |
|---|---|---|---|
| Bát Tràng | Hà Nội | Rất đa dạng: men lam vẽ trên nền trắng, men rạn, men màu; dáng từ cổ điển tới hiện đại | Hầu hết kiểu nhà, dễ chọn nhất |
| Chu Đậu | Hải Phòng (vùng Hải Dương cũ) | Gốm hoa lam theo phong cách cổ, nét vẽ tinh, dáng thanh | Phòng khách trang trọng, nhà có đồ gỗ truyền thống |
| Biên Hoà | Đồng Nai | Men xanh đồng, men màu kết hợp chạm khắc nổi, sắc men sâu | Nhà phố, nhà vườn miền Nam, sảnh rộng |
| Phù Lãng | Bắc Ninh | Men da lươn nâu vàng, đắp nổi hoa văn, cảm giác mộc | Nhà vườn, nhà gỗ, quán trà |
| Bàu Trúc | Khánh Hoà (vùng Ninh Thuận cũ) | Gốm Chăm nặn tay không dùng bàn xoay, nung lộ thiên, màu đất loang | Không gian mộc, nhà vườn, căn hộ thích đồ thủ công |
| Thanh Hà | Đà Nẵng (vùng Hội An, Quảng Nam cũ) | Đất nung đỏ, thường không men hoặc men mỏng | Hiên, sân, góc vườn, nhà phong cách phố cổ |
Không cần chọn dòng gốm "nổi tiếng nhất". Cần chọn dòng hợp với không gian và gu của gia chủ. Một chiếc bình men da lươn mộc mạc có thể đẹp hơn hẳn chiếc bình men lam cầu kỳ trong căn nhà vườn lợp ngói; ngược lại trong căn hộ sơn trắng, một chiếc men trắng ngà dáng gọn lại sáng nhà hơn.
Chọn dáng và cỡ theo kiểu nhà
Căn hộ chung cư: chọn bình để kệ hoặc để bàn, cao chừng ba mươi đến năm mươi phân là vừa với kệ tivi, bàn console. Dáng tròn thấp hoặc trụ thon hợp nội thất hiện đại; màu men trung tính như trắng ngà, xám tro, xanh rêu nhạt ít kén chỗ. Tránh bình đứng sàn quá cao vì căn hộ thường ít góc trống và trần không cao.
Nhà phố nhiều tầng: có thêm những chỗ đặc trưng như chân cầu thang, chiếu nghỉ, góc phòng khách cạnh cửa sổ. Một chiếc bình đứng sàn vừa phải, đáy rộng, nặng chân là món hợp. Cần hỏi gia chủ đã định đặt gì ở những chỗ đó chưa, vì nhiều nhà đã chừa cho cây cảnh.
Nhà vườn, nhà ở quê: không gian rộng, trần cao, có hiên và sân. Bình nhỏ đặt ở đây dễ bị chìm. Chọn bình lớn, chóe, lu gốm đặt hiên hoặc sân; hoặc một đôi bình cân hai bên bộ bàn ghế tiếp khách. Gốm chịu nắng mưa cần nung đủ lửa, men bền; đất nung để ngoài trời nên chọn dòng làm cho ngoài trời.
Một chiếc hay một đôi: một đôi bình giống nhau đặt đối xứng là cách bày quen thuộc ở phòng khách truyền thống. Với căn hộ hiện đại, một chiếc duy nhất, hoặc ba chiếc khác cỡ cùng tông men, thường dễ bày hơn.
Bình để bày và bình để cắm hoa thật khác nhau ở đâu
Nhiều chiếc bình đẹp được làm để bày, không để chứa nước. Bình đất nung không men, bình men chỉ phủ ngoài mà lòng để mộc, bình có vết rạn sâu xuyên men có thể thấm nước ra đáy, làm ố mặt bàn gỗ sau vài lần cắm hoa. Nếu gia chủ là người hay cắm hoa, chọn bình có men phủ kín cả lòng; khi mua, hỏi người bán và nếu được thì đổ thử ít nước, để vài phút rồi sờ đáy ngoài.
Miệng bình cũng quyết định có cắm hoa được không. Miệng quá rộng thì cành hoa đổ xoè, phải có xốp hoặc lưới đỡ; miệng quá hẹp chỉ cắm được một hai cành. Với người tặng không rành cắm hoa, bình miệng vừa, cổ hơi thắt là dễ dùng nhất, cắm vài cành hoa ngoài chợ cũng thành dáng.
Nếu không biết gia chủ có cắm hoa không, có hai cách. Một là chọn bình men kín cả trong lẫn ngoài, để gia chủ tự quyết dùng hay bày. Hai là chọn hẳn bình bày, dáng đẹp tự thân, không cần hoa, và nói rõ khi trao. Điều nên tránh là trao một chiếc bình không men lòng mà kèm luôn bó hoa tươi, vì gia chủ sẽ đổ nước vào ngay buổi đó.
Ba tầng quà bình gốm: món nhỏ, món vừa, món lớn
Món nhỏ — bình để bàn, lọ hoa nhỏ. Hợp đồng nghiệp, hàng xóm, người quen mừng nhà mới. Một chiếc lọ cao chừng hai mươi phân, men đẹp, đặt được trên bàn ăn, bàn làm việc, bậu cửa sổ. Món nhỏ không đòi gia chủ tìm chỗ, cũng không tạo cảm giác nợ quà. Có thể kèm vài cành hoa để món quà đầy đặn hơn.
Món vừa — bình để kệ, đôi bình nhỏ. Hợp bạn thân, họ hàng gần. Bình cao ba mươi đến năm mươi phân, dáng rõ nét, men có chiều sâu, đóng hộp chỉn chu. Đây là tầng phổ biến nhất vì vừa với kệ tivi, bàn console, tủ trưng bày ở hầu hết các kiểu nhà.
Món lớn — bình đứng sàn, chóe, lu hiên. Hợp quà của con cháu, anh chị em, hoặc quà góp chung của một nhóm. Món lớn là món trung tâm của một góc nhà, nên phải hỏi gia chủ chỗ đặt và hẹn giao tận nơi. Không nên tặng món lớn bất ngờ, vì nếu không có chỗ, gia chủ rất khó xử lý.
Tầng quà đi theo quan hệ, không theo độ đắt. Một chiếc lọ nhỏ được chọn kỹ, men đẹp, trao đúng lúc vẫn là món quà quý với người quen. Ngược lại, một chiếc bình lớn tặng người không thân lắm có thể khiến gia chủ thấy nặng lòng phải đáp lễ. Chọn tầng theo mức thân để món quà nhẹ nhàng với cả hai bên.
Kiểm một chiếc bình gốm trước khi trả tiền
Những việc dưới đây làm được ngay tại cửa hàng, không cần dụng cụ, và giúp tránh phần lớn lỗi thường gặp.
- Lật bình xem đáy: chân đế phẳng, mài nhẵn, không có cạnh sắc làm xước mặt bàn; đặt lên mặt phẳng không lắc lư.
- Soi men dưới ánh sáng: không có vết nứt chân chim chạy xuyên qua men, không có chỗ bong men, rỗ lớn hay men chảy đọng thành giọt sắc.
- Gõ nhẹ bằng đốt ngón tay quanh thân: tiếng gõ đều nhau; chỗ nào tiếng đục, rè khác hẳn có thể có vết nứt bên trong.
- Nhìn kỹ miệng bình và tai, quai nếu có: đây là chỗ hay sứt trong vận chuyển, vết sứt nhỏ đôi khi bị tô men lấp lại.
- Hỏi nơi làm và chất liệu; người bán tử tế sẽ nói rõ là gốm của làng nào, men gì, có dùng chứa nước được không.
- Nhờ người bán đóng hộp có lót xốp hoặc giấy cuộn kín, chèn chặt để bình không xoay trong hộp.
Nếu là bình thủ công, hoa văn hai bên lệch nhau, men loang không đều là dấu tay người làm. Lỗi thật là nứt, sứt, đáy cập kênh, thấm nước ở bình được bán là chứa được nước.
Mang bình tới buổi tân gia và dặn gia chủ
Bình gốm là món nặng, dễ vỡ, nên phần mang tới cần tính trước, nhất là khi đi xe máy hoặc nhà ở tầng cao.
- Bình nhỏ và vừa: mang tới trong hộp, đặt trong túi có quai chắc, ôm trước người khi lên thang máy, không xếp chồng dưới các hộp quà khác.
- Bình lớn đứng sàn hoặc chóe, lu: hẹn giao thẳng tới nhà mới trước hoặc sau buổi tiệc, có người nhận, không vác tới giữa lúc đông khách.
- Kèm một thẻ nhỏ ghi dòng gốm, chất liệu men, bình có chứa nước được không; gia chủ đọc là biết dùng.
- Dòng đề tặng viết trên thiệp rời hoặc dưới đáy hộp, không viết hay dán lên thân bình.
- Khi trao, gợi ý một chỗ đặt nếu gia chủ hỏi, nhưng để họ quyết; chỗ đặt là việc của người ở.
- Nhắc khéo gia chủ đặt bình xa mép bàn, xa lối trẻ chạy, và lót miếng nỉ dưới đáy nếu đặt trên mặt kính hay đá.
Nếu muốn so sánh nhiều dòng men và cỡ bình trước khi chọn, bạn có thể xem thêm các món gốm có ghi rõ chất liệu, nơi làm trên Vật Phẩm Phong Thủy, rồi mang câu hỏi cụ thể tới cửa hàng gần nhà.
Câu hỏi thường gặp
Tặng bình gốm có cần kèm hoa không?
Không bắt buộc. Nếu bình có men kín lòng và gia chủ thích hoa, kèm vài cành hoa tươi giúp món quà sống động ngay buổi đó. Nếu bình là loại để bày, hoặc lòng bình không men, tặng bình trơn và nói rõ là bình bày. Hoa chỉ là phần đi kèm, chiếc bình mới là món quà ở lại lâu.
Bình gốm cỡ bao nhiêu là vừa cho căn hộ chung cư?
Với phần lớn căn hộ, bình để kệ hoặc để bàn cao khoảng ba mươi đến năm mươi phân là dễ đặt nhất. Bình đứng sàn chỉ nên tặng khi biết chắc căn hộ có góc trống, trần đủ cao và không có trẻ nhỏ hay thú nuôi chạy nhảy. Nếu không rõ, chọn cỡ vừa sẽ ít rủi ro hơn.
Làm sao biết bình gốm có phải làm ở đúng làng nghề như người bán nói?
Người tặng khó kiểm chứng tuyệt đối. Cách thực tế là mua ở nơi bán ghi rõ nguồn gốc, hỏi cụ thể lò nào, men gì, và quan sát đặc điểm chung của dòng gốm đó. Với món quà, điều quan trọng hơn là bình đẹp, chắc, không lỗi; tên làng chỉ nên ghi trên thẻ khi bạn đủ chắc.
Một đôi bình giống nhau có hợp làm quà hơn một chiếc không?
Tuỳ không gian. Phòng khách truyền thống có bộ bàn ghế gỗ đặt giữa thường hợp một đôi bình đặt đối xứng. Căn hộ hiện đại thường bày một chiếc, hoặc một nhóm khác cỡ cùng tông. Nếu chưa thấy phòng khách của gia chủ, một chiếc vừa phải dễ dùng hơn một đôi.
Gia chủ có trẻ nhỏ thì có nên tặng bình gốm không?
Vẫn tặng được, nhưng chọn dáng thấp, đáy rộng, nặng chân, đặt trên kệ cao hoặc bàn console sát tường. Tránh bình cao mảnh đứng sàn. Khi trao, nhắc khéo gia chủ đặt xa tầm với của trẻ. Một chiếc bình chắc chân đặt đúng chỗ vẫn là món quà an toàn và bền.
Bình đất nung để ngoài hiên có bị hỏng theo thời gian không?
Đất nung để ngoài trời lâu năm có thể bám rêu, đổi màu, và ở nơi ẩm hoặc rét đậm có thể nứt nếu nung chưa đủ lửa hoặc ngấm nước nhiều. Khi chọn bình cho hiên, sân, hỏi người bán loại đó có làm để ngoài trời không, và dặn gia chủ kê bình cao khỏi nền ngập nước.