Với người học nghề, tạ ơn thầy không chỉ là một món quà ngày ra nghề, mà là cả cách mình hành nghề về sau: làm ra sản phẩm đầu tay đẹp để biếu thầy, nhắc tên thầy khi người ta hỏi học ở đâu, không tranh khách của thầy, và quay về khi thầy cần người giúp. Nếp ấy có từ thời các làng nghề truyền nghề trong họ, trong phường, và đến nay vẫn được nhiều xưởng, nhiều bếp, nhiều tiệm giữ.
Bài này viết cho người đang học việc ở một xưởng mộc, một bếp ăn, một tiệm may, tiệm tóc, gara sửa xe, hay theo một nghệ nhân học nghề truyền thống. Bài nhắc lại lệ ra nghề và bái sư theo ghi chép phong tục, rồi đi vào những việc cụ thể: món quà nào hợp, trao lúc nào, nói gì, và "đạo nghề" với thầy nghĩa là gì trong đời sống hôm nay. Lệ mỗi nghề, mỗi vùng một khác; hãy hỏi người trong nghề nơi bạn học.
Truyền nghề ngày xưa: thầy là người cho mình cái nghiệp
Ở làng nghề Việt Nam xưa, nghề thường được truyền trong họ, trong phường: cha truyền con nối, chú bác dạy cháu, hoặc thợ cả nhận người học việc vào ở cùng nhà. Người học việc phải làm đủ việc vặt nhiều năm, quét xưởng, mài dụng cụ, đưa hàng, trước khi được cầm vào khâu chính. Có nghề giữ bí quyết rất chặt, chỉ truyền cho con trai hoặc người trong họ, và người ngoài được nhận làm học trò đã là một ân huệ.
Vì thế người thầy nghề không chỉ dạy kỹ năng; họ cho người học một cái nghiệp để sống cả đời. Lòng biết ơn với thầy nghề vì vậy mang một sắc thái riêng: gần với ơn cha mẹ, vì nghề là thứ nuôi mình và nuôi cả gia đình mình về sau.
Nhiều nghề còn thờ tổ nghề, người được coi là đã khai sinh hoặc đưa nghề về làng. Hằng năm, các phường nghề làm lễ giỗ tổ, người học nghề được dẫn đến dự lễ như một cách nhập vào cộng đồng nghề. Ngày giỗ tổ và nghi thức cụ thể khác nhau tuỳ nghề, tuỳ làng; người học nên hỏi thầy để biết nghề mình theo nếp nào.
Những lệ bái sư và ra nghề còn được nhắc
Bái sư khi nhận làm học trò. Ở võ đường, ở một số nghề thủ công và nghệ thuật cổ truyền, người học làm lễ bái sư trước bàn thờ tổ, ra mắt thầy và các sư huynh. Lễ vật thường giản dị, cốt ở lời hứa giữ đạo nghề và chăm học.
Lễ ra nghề. Khi người học đủ tay nghề, thầy cho phép hành nghề độc lập. Nhiều phường nghề xưa có lệ người ra nghề làm một mâm lễ dâng tổ, mời thầy và người trong phường dự, từ đó được nhận là thợ. Trong ca trù, lệ được nhắc nhiều là lễ thượng đào, đánh dấu người học hát được nhận là đào nương.
Sản phẩm đầu tay dâng thầy. Một lệ phổ biến ở nhiều nghề là món hàng đầu tiên mình làm trọn vẹn được đem biếu thầy hoặc dâng lên bàn thờ tổ. Món ấy không cần to, nhưng phải là sản phẩm tốt nhất mình làm được lúc đó.
Giỗ tổ, giỗ thầy. Người đã ra nghề vẫn về dự giỗ tổ nghề hằng năm, và khi thầy mất thì giữ giỗ thầy như giữ giỗ người trong nhà.
Chữ "đạo nghề". Đi cùng các lệ trên là những điều người học được dặn: không làm hàng dối, không nói xấu thầy, không mở cửa hàng tranh khách ngay sát nhà thầy, không truyền bừa bí quyết thầy dặn giữ.
Tạ ơn ngay trong những tháng học việc
Lòng biết ơn với thầy nghề không đợi đến ngày ra nghề mới thể hiện. Người thầy nghề nhìn học trò qua từng ngày làm việc, và những điều sau thường được họ nhớ lâu hơn mọi món quà cuối khoá:
- Đến sớm, dọn xưởng, sắp dụng cụ trước khi thầy tới; về sau khi đã lau chùi chỗ làm.
- Giữ dụng cụ của thầy như của mình: lau sạch, cất đúng chỗ, báo ngay khi làm hỏng.
- Nhận lỗi thẳng thắn khi làm hỏng hàng, không đổ cho vật liệu hay cho người khác.
- Ghi chép những điều thầy dặn vào sổ riêng, để thầy không phải nhắc lại nhiều lần.
- Hỏi khi không hiểu, nhưng chọn lúc thầy không đang bận tay với khách.
- Không mang chuyện trong xưởng ra ngoài kể, nhất là chuyện khách hàng và chuyện giá.
- Dịp Tết, ngày giỗ tổ, ngày thầy có việc nhà, xin phép đến phụ một tay.
Nhiều người thầy nghề nói thẳng rằng họ quyết định truyền cho ai đến đâu là nhìn vào những điều nhỏ như vậy. Học trò giữ lễ trong lúc học thì đến ngày ra nghề, món quà chỉ còn là lời cảm ơn được nói thành vật.
Món quà ra nghề: hợp với từng nghề
Hôm nay, người học việc ở xưởng, ở bếp hay ở tiệm vẫn có thể giữ tinh thần "sản phẩm đầu tay dâng thầy". Bảng dưới gợi ý theo nhóm nghề; điều chung là món quà nên cho thầy thấy tay nghề của mình, không cần tốn kém.
| Nghề | Món quà mang tay nghề | Món đi kèm |
|---|---|---|
| Mộc, chạm khắc | Hộp gỗ nhỏ, khay trà, bộ đũa tự làm, đánh bóng kỹ | Thư tay, ảnh chụp chung ở xưởng |
| Bếp, làm bánh | Một mâm món mà thầy đã dạy, nấu mời thầy và người trong bếp | Sổ ghi công thức chép tay của chính mình tặng lại thầy làm kỷ niệm |
| May, thêu | Áo, khăn, túi may vừa người thầy hoặc người nhà thầy | Thiệp có mẫu thêu nhỏ tự làm |
| Cắt tóc, làm đẹp | Buổi làm tóc miễn phí cho thầy hoặc gia đình thầy khi đã ra tiệm riêng | Bộ dụng cụ tốt mà thầy hay dùng |
| Gốm, sơn mài, mỹ nghệ | Món gốm, đĩa sơn mài đầu tay đạt chuẩn | Ghi chú ngắn ngày làm, chất liệu ở mặt đáy |
| Cơ khí, sửa xe, điện | Một món dụng cụ tự gia công, hoặc nhận sửa miễn phí xe, máy cho gia đình thầy | Lời mời thầy đến xem tiệm mới |
Một món dụng cụ tốt, loại thầy hay dùng hằng ngày, cũng là quà được nhiều thầy nghề quý. Nhưng sản phẩm do chính tay học trò làm vẫn có sức nặng riêng: thầy cầm lên là biết ngay học trò đã đi được đến đâu.
Ngày ra nghề: trình tự gợi ý
Nếu nơi bạn học không có lệ riêng, một buổi tạ thầy đơn giản có thể đi theo trình tự sau. Hãy hỏi thầy hoặc người lâu năm trong xưởng trước để không làm trái nếp của nơi đó:
- Chọn ngày thầy rảnh, báo trước vài hôm, mời thêm những người đã cùng dạy mình như thợ cả, sư huynh.
- Nếu nghề có thờ tổ, xin phép thầy được thắp hương, mời thầy đứng trước, mình đứng sau.
- Trao món quà đầu tay bằng hai tay, nói một hai câu: mình đã học được gì, cảm ơn thầy đã nhận và kiên nhẫn dạy.
- Lắng nghe lời dặn của thầy; nhiều thầy dùng dịp này để dặn những điều cốt lõi nhất của nghề.
- Mời thầy và mọi người một bữa cơm vừa phải, tự mình lo hoặc góp cùng bạn học.
- Hỏi thầy cách giữ liên lạc, và nếu sẽ mở tiệm riêng, nói thật với thầy dự định của mình.
Chuyện nói thật về dự định mở tiệm rất quan trọng. Mở tiệm cùng khu, cùng phố với thầy mà không nói một lời là điều làm nhiều người thầy nghề buồn nhất, dù luật chẳng cấm ai.
Đạo nghề hôm nay: tạ ơn bằng cách hành nghề
Ngày nay người học nghề có nhiều đường hơn: trường nghề, lớp ngắn hạn, học qua mạng, học việc ở nhiều tiệm. Quan hệ thầy trò vì thế không còn khép kín như xưa. Nhưng với những người thầy thật sự kèm cặp mình từng thao tác, đạo nghề vẫn còn nguyên giá trị.
Tạ ơn thầy nghề bằng cách hành nghề có nghĩa là làm hàng tử tế, không làm dối để bị người ta chê "học ở đâu ra mà thế". Khi khách hỏi học ở đâu, nhắc tên thầy. Khi có khách lớn mà mình không kham nổi, giới thiệu về thầy. Khi thầy nhờ một việc, như phụ một đơn hàng gấp, đỡ một buổi dạy, sẵn lòng nhận.
Có những điều thầy dặn giữ kín, như cách pha một loại sơn, tỉ lệ một món nước dùng, thì giữ. Thầy truyền cho mình vì tin; đem ra khoe trên mạng để lấy lượt xem là phụ lòng tin ấy. Nếu sau này muốn truyền lại cho người khác, nên hỏi thầy trước.
Khi rời thầy không được êm
Không phải mối thầy trò nào cũng kết thúc đẹp. Có người rời xưởng vì bất đồng về tiền công, về cách làm, vì thầy quá nghiêm hay vì mình muốn đi nhanh hơn. Dù lý do là gì, cách rời đi vẫn là một phần của đạo nghề.
Nên nói trực tiếp với thầy rằng mình sẽ nghỉ, chọn lúc yên tĩnh, báo trước đủ để thầy sắp xếp người thay. Làm cho xong những đơn hàng đang dở. Cảm ơn những gì đã học được, kể cả khi trong lòng còn ấm ức. Không nói xấu thầy với khách hay với người cùng nghề sau khi đi.
Nhiều năm sau, khi tay nghề đã vững, không ít người quay lại thăm người thầy mình từng giận. Thời gian làm người ta nhìn rõ hơn những gì đã nhận được. Một lần quay lại như vậy, với một món quà do chính tay mình làm, có khi hàn gắn được điều mà lúc trẻ không ai chịu nói ra.
Khi thầy về già hoặc xưởng của thầy đóng cửa
Nhiều người thầy nghề làm đến lúc tay không còn vững thì nghỉ, có người nghỉ vì nghề không còn khách. Lúc ấy những học trò đã thành nghề nên quay lại: thăm thầy dịp Tết, ngày giỗ tổ, mời thầy đến tiệm mình xem, để thầy thấy cái nghề mình truyền vẫn sống.
Một món quà ý nghĩa cho thầy về già là ghi lại nghề của thầy: chụp ảnh, quay lại những thao tác thầy làm, ghi chép những câu chuyện về xưởng, về các đời thầy trước. Nhiều làng nghề mất đi kỹ thuật vì không ai ghi lại. Nếu thầy đồng ý, đó vừa là tạ ơn vừa là giữ nghề cho người sau.
Khi thầy mất, học trò nghề đến viếng, giúp gia đình lo việc, và giữ giỗ thầy. Một số học trò đặt ảnh thầy ở góc xưởng của mình, không phải để thờ cúng cầu xin gì, mà để nhắc mình đã được ai dạy cho cái nghề đang nuôi mình.
Câu hỏi thường gặp
Ra nghề nên tặng thầy dạy nghề món gì?
Món hay nhất là sản phẩm đầu tay do chính mình làm, ở mức tốt nhất mình làm được: hộp gỗ, món ăn, chiếc áo, món gốm. Kèm thư tay hoặc lời mời thầy đến xem tiệm mới. Một dụng cụ tốt thầy hay dùng cũng là món được nhiều thầy quý.
Lễ bái sư là gì?
Là nghi thức người học ra mắt thầy khi được nhận làm học trò, thường làm trước bàn thờ tổ nghề ở võ đường hoặc ở một số nghề thủ công, nghệ thuật truyền thống. Lễ vật giản dị, cốt ở lời hứa chăm học và giữ đạo nghề.
Đạo nghề với thầy gồm những gì?
Thường được nhắc là làm hàng tử tế, không nói xấu thầy, nhắc tên thầy khi được hỏi học ở đâu, không tranh khách ngay sát tiệm thầy, giữ kín điều thầy dặn giữ, và sẵn lòng giúp khi thầy cần. Mỗi nghề có thể có thêm lệ riêng.
Mở tiệm riêng gần tiệm thầy có được không?
Luật không cấm, nhưng theo đạo nghề thì nên nói thật với thầy trước và tránh mở sát vách, cùng phố. Nhiều người thầy nghề buồn nhất khi học trò mở tiệm tranh khách mà không một lời báo trước.
Nghề mình có lệ giỗ tổ không, làm sao biết?
Hỏi thầy hoặc những người lâu năm trong nghề ở nơi bạn học. Ngày giỗ tổ và nghi thức khác nhau tuỳ nghề, tuỳ làng; nhiều phường nghề, hội nghề vẫn tổ chức hằng năm và người học được dẫn đến dự.
Thầy dạy nghề đã già, học trò nên làm gì để tạ ơn?
Thăm thầy dịp Tết, giỗ tổ, mời thầy đến tiệm mình, và nếu thầy đồng ý thì ghi lại nghề của thầy bằng ảnh, video, ghi chép. Giữ lại kỹ thuật và câu chuyện của thầy là một cách tạ ơn có ích cho cả nghề.