"Mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy" là câu quen thuộc nhất nói về lệ học trò đi chúc Tết thầy: sau khi lo xong việc nhà nội, nhà ngoại, ngày thứ ba của năm mới dành cho người đã dạy mình. Câu ấy không phải điều luật, cũng không bắt mọi nhà phải đúng ngày; nó cho thấy trong nếp nghĩ người Việt, thầy được đặt ngay sau cha mẹ, và ơn dạy dỗ được nhớ vào đúng những ngày quan trọng nhất của năm.
Ngày nay lớp học tan đàn xẻ nghé, người ở Hà Nội, người ở Thành phố Hồ Chí Minh, người ra nước ngoài; thầy cô cũ có người đã nghỉ hưu, có người đã yếu. Bài này dành cho những người đang định rủ nhau đi tết thầy: hẹn thế nào cho khỏi làm phiền, mang món gì vừa tay, ngồi bao lâu, nói chuyện gì, và làm gì khi không về kịp. Mọi chi tiết phong tục đều là nếp tham khảo, mỗi vùng, mỗi nhà một khác.
Câu "mùng ba Tết thầy" nói gì về nếp nhà Việt
Câu tục ngữ chia ba ngày đầu năm theo thứ tự ơn nghĩa: cha (họ nội), mẹ (họ ngoại), rồi đến thầy. Trong nhiều làng xưa, mùng một con cháu tụ ở nhà thờ họ nội, mùng hai sang bên ngoại, sang mùng ba mới rảnh tay đi thăm thầy đồ, thầy học, thầy dạy nghề. Thứ tự đó vừa có lý do tình cảm vừa có lý do thực tế: thầy cũng có cha mẹ, có họ hàng, hai ngày đầu thầy bận việc nhà mình.
Đặt thầy ngay sau cha mẹ là dấu vết của quan niệm Nho giáo "quân, sư, phụ" mà người Việt tiếp nhận qua nhiều thế kỷ học chữ Hán. Nhưng trong đời sống, cái lõi của câu tục ngữ đơn giản hơn nhiều: người đã dạy mình biết chữ, biết nghề thì đáng được nhớ đến vào dịp quan trọng nhất trong năm, và nhớ bằng việc tự thân đến tận nhà.
Cũng nên hiểu "mùng ba" là ngày tượng trưng. Ở thành phố, nhiều nhóm học trò đi tết thầy từ mùng hai đến mùng sáu, tuỳ lịch của thầy cô và của chính mình. Với Tết Nguyên Đán 2027, mùng một rơi vào ngày 6/2/2027 dương lịch, nên mùng ba là ngày 8/2/2027; nếu lớp bạn muốn giữ đúng ngày theo câu tục ngữ thì đó là ngày để hẹn.
Hẹn trước với thầy cô: ai gọi, gọi lúc nào, hỏi gì
Chuyến đi tết thầy thường hỏng ngay từ khâu hẹn: cả nhóm kéo đến lúc nhà thầy đang có khách khác, hoặc thầy đi quê ăn Tết mà không ai biết. Một người liên lạc chính trong lớp nên làm mấy việc sau, trước Tết chừng một tuần:
- Gọi điện hoặc nhắn tin cho thầy cô, xưng tên kèm khoá học, lớp, năm ra trường, vì thầy cô dạy hàng nghìn học trò, không thể nhớ ngay tên ai.
- Hỏi thầy cô ăn Tết ở đâu, ngày nào tiện tiếp, buổi sáng hay buổi chiều; nếu thầy cô đã yếu thì hỏi người nhà trước.
- Báo trước số người sẽ đến, để gia đình không phải lo bày biện quá nhiều hoặc bất ngờ vì cả một đoàn mười mấy người.
- Thống nhất giờ đến và người đến muộn thì nhắn trước, không để thầy cô ngồi chờ cả buổi.
- Chốt một khoản góp chung cho món quà, nhờ một người đi mua, để cả nhóm không mỗi người cầm một túi lỉnh kỉnh.
- Một hai ngày trước khi đến, nhắn lại một tin ngắn để thầy cô nhớ, vì ngày Tết ai cũng nhiều việc.
Nếu thầy cô từ chối khéo vì sức khoẻ hay việc nhà, hãy nhận lời một cách nhẹ nhàng và hẹn dịp khác sau Tết. Một cuộc gọi chúc Tết đúng ngày, giọng nói đủ ấm, đôi khi được thầy cô quý không kém gì một chuyến đến tận nhà.
Mang gì khi đi tết thầy: món nhỏ, đúng người, đúng nhà
Lễ đi tết thầy xưa thường là những thứ của nhà làm ra: cặp bánh chưng, gói chè, chai rượu, ít hoa quả. Tinh thần ấy vẫn đúng: món quà là cái cớ để đến, không phải phần chính. Bảng dưới gợi ý theo hoàn cảnh của thầy cô, ở mức ước lượng; giá trị cụ thể tuỳ khả năng góp của lớp.
| Hoàn cảnh thầy cô | Món hợp | Nên tránh |
|---|---|---|
| Còn khoẻ, sống cùng con cháu | Hộp chè ngon, cặp bánh chưng tự gói, giỏ quả nhỏ, bộ chén trà đẹp | Món cồng kềnh, giỏ quà quá cầu kỳ |
| Đã cao tuổi, ăn uống kiêng khem | Hoa quả mềm, sữa hạt không đường, khăn quàng, đôi tất len | Bánh kẹo ngọt nhiều, rượu mạnh |
| Thích đọc, thích viết | Một cuốn sách mới về đề tài thầy yêu, quyển sổ bìa vải, bút mực | Sách tự chọn theo ý mình mà không hỏi thầy đã có chưa |
| Sống một mình, xa con cháu | Món ăn Tết nấu sẵn vừa đủ dùng, vật dụng nhỏ trong nhà còn thiếu | Đồ phải tự chế biến, tự lắp đặt |
| Thầy cô đang dạy con của một bạn trong nhóm | Chỉ lời chúc, hoa nhỏ hoặc món quà tượng trưng | Phong bì, quà giá trị lớn |
Dòng cuối không phải chuyện hình thức. Khi trong nhóm có người đang có con học thầy cô ấy, món quà dễ bị hiểu sai, cả với người nhận lẫn với các phụ huynh khác. Đi chúc Tết thầy cô cũ là để tạ ơn chuyện đã qua; giữ món quà ở mức tượng trưng là cách giữ cho tình thầy trò không vướng vào chuyện điểm số hiện tại.
Nếu nhóm muốn có một món lâu dài hơn, xem thêm các món quà mỹ nghệ có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy, nhưng hãy nhớ một bộ chén nhỏ dùng hằng ngày thường gần thầy hơn một món trưng bày lớn.
Trong nhà thầy: chào hỏi, ngồi, nói chuyện
Vào nhà theo thứ tự. Người lớn tuổi nhất hoặc người liên lạc đi trước, chào thầy cô và người nhà, giới thiệu ngắn cả nhóm. Đừng để thầy cô phải đoán tên từng người; mỗi người tự xưng tên và nhắc một chi tiết nhỏ như "con ngồi bàn đầu năm lớp 10".
Đặt quà nhẹ nhàng, không bày ra giữa bàn. Một người đại diện đưa quà bằng hai tay, nói một câu ngắn kiểu "cả lớp gửi thầy chút quà Tết". Không cần giới thiệu món quà giá bao nhiêu, mua ở đâu.
Ngồi chừng ba mươi đến bốn mươi lăm phút. Ngày Tết nhà thầy có nhiều lượt khách; ngồi quá lâu là chiếm phần của người đến sau. Thầy cô giữ lại ăn cơm thì tuỳ, nhưng đừng tự ý kéo dài cuộc vui.
Chuyện nên kể. Mỗi người một hai câu về việc mình đang làm, gia đình nhỏ của mình, và nhất là một kỷ niệm cụ thể với thầy cô. Thầy cô vui nhất khi biết học trò ra đời vẫn nhớ một lời dặn, một bài giảng.
Chuyện nên tránh. Khoe thu nhập, so sánh ai thành đạt hơn, kể chuyện không vui của bạn cùng lớp vắng mặt, hỏi han thầy cô về lương hưu hay bệnh tật một cách vô ý. Những chuyện ấy làm không khí ngày Tết chùng xuống.
Chào về cho gọn. Người liên lạc đứng dậy trước, cả nhóm chúc thầy cô và gia đình năm mới bình an, rồi ra về. Không ai phải nhắc thầy cô "thầy cô cứ ngồi, đừng tiễn" nhiều lần đến mức thành khách sáo.
Khi thầy cô ở xa hoặc lớp không về đông đủ được
Không phải năm nào lớp cũng tụ được. Người ở nước ngoài, người phải trực Tết, người vướng con nhỏ. Khi chỉ đi được hai ba người, nhóm đi vẫn nên mang lời chúc của cả lớp: một tấm thiệp có chữ ký của từng người, hoặc một đoạn video ngắn quay từ trước, mỗi người chúc vài câu. Thầy cô xem lại được nhiều lần, có khi còn đưa con cháu xem cùng.
Nếu thầy cô ở quê xa mà không ai về kịp, gửi quà qua đường bưu điện vài ngày trước Tết, kèm một lá thư tay, rồi đúng mùng ba gọi một cuộc điện thoại hay một cuộc gọi video. Điều cần tránh là gửi quà mà không báo trước, để thầy cô nhận một gói đồ lạ không biết của ai.
Với những năm không làm được gì, cũng đừng tự trách. Lệ "Tết thầy" có thể dời sang dịp khác trong năm: lúc thầy cô mừng thọ, lúc lớp họp kỷ niệm, hay một buổi chiều bình thường nào đó. Lời cảm ơn đến muộn vẫn là lời cảm ơn; cái mất đi chỉ là khi nhóm học trò để năm này qua năm khác mà không ai nhắc đến thầy cô nữa.
Những lỗi hay gặp khi đi tết thầy
Phần lớn chuyến đi tết thầy để lại kỷ niệm đẹp. Những buổi kém vui thường rơi vào một vài lỗi lặp đi lặp lại:
- Đến không hẹn, gặp đúng lúc nhà thầy có tang, có người ốm hay vừa đi vắng.
- Đi quá đông, mười lăm hai mươi người chen trong căn phòng khách nhỏ, thầy cô không nói chuyện được với ai.
- Mỗi người mang một món riêng, đống quà chất cao làm gia đình thầy khó xử.
- Đến khi đã uống rượu ở chỗ khác, nói to, ngồi lâu.
- Chụp ảnh liên tục, đăng lên mạng ngay tại chỗ, có khi chụp cả cảnh nhà cửa mà thầy cô không muốn.
- Bỏ quên những thầy cô ít nổi tiếng hơn, chỉ đến nhà thầy chủ nhiệm, trong khi người dạy mình nhiều nhất có khi là một thầy bộ môn.
- Biến buổi tết thầy thành buổi họp lớp, nói chuyện riêng với nhau mà để thầy cô ngồi nghe.
Chuyện chụp ảnh nên hỏi một câu trước khi giơ máy. Nhiều thầy cô vui lòng chụp chung một tấm, nhưng không phải ai cũng muốn hình ảnh nhà mình, bữa cơm ngày Tết của mình xuất hiện trên mạng xã hội của học trò.
Giữ lệ tết thầy thành nếp của một lớp
Có những lớp giữ được việc đi tết thầy suốt hai ba chục năm. Điểm chung của họ không phải là tiền hay địa vị, mà là có một người chịu nhận việc liên lạc, một quỹ nhỏ góp đều mỗi năm, và một danh sách thầy cô được cập nhật: ai còn khoẻ, ai đã chuyển nhà, ai đã mất. Danh sách ấy giúp lớp không bỏ sót ai, và khi một thầy cô qua đời, lớp biết để đến viếng, đến thắp hương ngày giỗ.
Một cách khác là luân phiên: mỗi năm một nhóm nhỏ trong lớp chịu trách nhiệm đi tết, những người còn lại góp lời chúc và đóng góp vào quỹ. Như vậy không ai thấy nặng, mà thầy cô năm nào cũng có học trò đến.
Lệ tết thầy, xét cho cùng, là cách một người trưởng thành tự nhắc mình rằng có những người đã cho mình nhiều thứ mà không đòi lại. Món quà nhỏ hay lớn không quan trọng bằng việc năm nào cũng có người gõ cửa. Với thầy cô đã về hưu, tiếng gõ cửa ấy đôi khi là niềm vui lớn nhất trong mấy ngày Tết.
Câu hỏi thường gặp
Mùng 3 Tết thầy có bắt buộc phải đúng ngày mùng 3 không?
Không bắt buộc. Câu tục ngữ chỉ nói thứ tự ơn nghĩa trong những ngày đầu năm. Nhiều nhóm học trò đi tết thầy từ mùng hai đến hết mùng sáu, tuỳ lịch của thầy cô. Điều quan trọng là hẹn trước và chọn giờ gia đình thầy cô thấy tiện.
Đi tết thầy nên mang quà gì cho vừa?
Món nhỏ, dùng được trong mấy ngày Tết hoặc lâu dài: chè ngon, bánh chưng tự gói, giỏ quả nhỏ, bộ chén trà, sách thầy cô thích. Cả lớp nên góp chung một món thay vì mỗi người một túi, để gia đình thầy cô không khó xử.
Thầy cô đang dạy con mình thì có nên đi tết không?
Vẫn có thể đến chúc Tết, nhưng nên giữ món quà ở mức tượng trưng như hoa nhỏ, lời chúc, thiệp, không phong bì và không quà giá trị lớn. Việc này giúp thầy cô khỏi khó xử và giữ cho tình cảm không lẫn với chuyện điểm số của con.
Nên ngồi chơi nhà thầy cô bao lâu ngày Tết?
Khoảng ba mươi đến bốn mươi lăm phút là vừa, vì ngày Tết nhà thầy cô thường có nhiều lượt khách. Nếu thầy cô giữ lại dùng cơm thì có thể ở lâu hơn, nhưng người đại diện của nhóm nên chủ động chào về đúng lúc.
Không về quê được thì chúc Tết thầy cô thế nào cho trọn?
Gửi quà qua bưu điện vài ngày trước Tết kèm thư tay, báo trước cho thầy cô biết, rồi đúng ngày gọi điện hoặc gọi video chúc Tết. Nếu cả lớp vắng, một đoạn video ghép lời chúc của từng người là món quà tinh thần được nhiều thầy cô giữ lâu.
Có nên đăng ảnh đi tết thầy lên mạng xã hội không?
Nên hỏi thầy cô trước khi chụp và trước khi đăng. Nhiều thầy cô vui lòng chụp chung một tấm, nhưng có người không muốn nhà cửa, bữa cơm hay sức khoẻ của mình bị đưa lên mạng. Tôn trọng ý muốn đó cũng là một cách tri ân.