Đồ mây tre đan hợp làm quà nhà mới vì nó nhẹ, dễ mang, dùng được vào việc thật — đựng đồ, bày trái cây, che đèn, làm ghế ngồi — và mang lại cảm giác mộc mạc cho bất kỳ căn phòng nào. Nó cũng là món thủ công Việt dễ tìm, nhiều tầng cỡ, từ chiếc khay nhỏ cho đồng nghiệp tới bộ đôn ngồi cho bạn thân.
Điểm yếu của đồ mây tre là ẩm mốc và mọt, nhất là trong những tháng nhà mới còn hơi ẩm của vữa, sơn. Bài này đi qua những món mây tre hợp với từng phòng, cách phân biệt các loại nguyên liệu đan, cách nhìn một món đan tốt, và những lời dặn bảo quản để món quà không xuống cấp sau một mùa nồm.
Vì sao đồ mây tre hợp với nhà mới hôm nay
Một thời đồ mây tre bị coi là đồ quê, thay dần bằng nhựa và kim loại. Mấy năm gần đây nó trở lại trong căn hộ thành phố, quán cà phê, khách sạn nhỏ, vì người ta muốn nhà mình có thêm chất liệu tự nhiên giữa tường sơn trắng, sàn gỗ công nghiệp, đồ nội thất phẳng. Một chiếc giỏ đan hay một chao đèn mây làm căn phòng mềm đi ngay lập tức.
Đồ mây tre cũng có một lợi thế riêng khi làm quà: rất khó "sai" về chức năng. Một chiếc giỏ có nắp luôn có việc để làm: đựng đồ chơi trẻ con, đựng khăn tắm, đựng đồ len, đựng giấy tờ. Một chiếc khay đan luôn có chỗ: bày ấm chén, bày trái cây, bày đồ trang điểm. Gia chủ có thể dời món quà từ phòng này sang phòng khác theo nhu cầu, không cần tìm chỗ cố định như tranh hay đồng hồ.
Thêm nữa, đồ mây tre nhẹ, nên người tặng mang tới dễ, không lo vỡ như gốm sứ, và hợp cả với những người phải đi xa tới dự tân gia. Với nhà vườn, nhà ở quê, đồ đan còn gợi lại nếp nhà xưa, nên những món như chõng tre, mẹt tre, giỏ đi chợ thường được người lớn tuổi quý.
Món mây tre theo từng phòng
Mỗi phòng có vài món đan hợp nhất. Chọn món theo chỗ gia chủ đang thiếu, đừng chọn theo món đẹp nhất ở cửa hàng.
| Phòng | Món hợp | Công dụng thật | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Phòng khách | Khay trà đan, giỏ đựng chăn mỏng, đôn ngồi mây, chao đèn mây | Bày ấm chén, cất chăn gối phụ, thêm chỗ ngồi khi đông khách | Đôn ngồi phải chịu được trọng lượng người lớn, khung chắc |
| Phòng ngủ | Giỏ đựng quần áo bẩn có nắp, hộp đựng đồ có nắp, rương nhỏ | Gọn đồ, che bớt sự lộn xộn | Đồ đựng quần áo nên có lót vải tháo giặt được |
| Bếp, phòng ăn | Rổ rá, mẹt, giỏ đựng hành tỏi, khay bánh mì | Đựng rau củ khô, bày bánh trái | Tránh để đồ đan sát bồn rửa, bếp nấu |
| Phòng trẻ | Giỏ đựng đồ chơi, hộp đựng sách | Dạy trẻ tự cất đồ | Chọn món không có nan nhọn, đầu sợi thò ra |
| Hiên, ban công | Ghế mây, đèn mây, giỏ treo cây | Góc ngồi thư giãn | Cần chỗ có mái che; mưa nắng trực tiếp làm hỏng nhanh |
| Phòng tắm | Giỏ đựng khăn sạch | Thêm chất liệu tự nhiên | Phòng tắm ẩm thường xuyên, chỉ hợp khi có thông gió tốt |
Một bộ hai, ba giỏ khác cỡ cùng kiểu đan thường dễ dùng hơn một món lớn duy nhất, vì gia chủ tự chia ra cho các phòng.
Mây, tre, giang, cói, lục bình: mỗi loại một tính
Mây: sợi dai, dẻo, uốn được thành khung cong, bề mặt bóng nhẹ. Đồ mây thường dùng làm ghế, đôn, khung đèn, giỏ có khung chịu lực. Mây chịu va chạm tốt hơn tre đan mỏng.
Tre: cứng, chắc, rẻ nguyên liệu, có thể chẻ thành nan dày làm rổ rá, chõng, hoặc nan mỏng đan tinh. Tre không được xử lý kỹ là món mọt ưa thích, nên tre làm đồ dùng thường phải qua ngâm, luộc, sấy hoặc hun khói.
Giang: cùng họ tre nhưng thân mỏng, sợi dài mềm, chẻ được nan rất mảnh. Đồ giang đan mịn, nhẹ, hợp những món tinh như hộp nhỏ, khay, quạt.
Cói: loại cây thân cỏ mọc ở vùng đất ven biển nước lợ, cắt về chẻ, phơi khô rồi se hoặc đan. Đồ cói mềm, hơi thơm mùi cỏ khô, hợp giỏ, thảm, hộp đựng. Nghề cói gắn với vài vùng ven biển phía Bắc như Ninh Bình.
Lục bình: thân bèo tây phơi khô, sợi xốp, nhẹ, màu nâu vàng. Đồ lục bình nhẹ nhất trong các loại, nhưng xốp nên dễ hút ẩm hơn; hợp chỗ khô ráo. Nghề đan lục bình phổ biến ở đồng bằng sông Cửu Long.
Kết hợp: nhiều món là khung mây hoặc khung kim loại, đan cói hoặc lục bình. Kiểu kết hợp này vừa chắc vừa mềm, nhưng cần xem chỗ nối giữa hai chất liệu có chắc không.
Chọn món mây tre theo người nhận
Đôi vợ chồng trẻ ở căn hộ đầu tiên: thường thiếu chỗ cất đồ hơn thiếu đồ trang trí. Bộ hộp đan có nắp, giỏ đựng đồ giặt, khay để chìa khoá ở lối vào là những món họ dùng ngay. Chọn màu tự nhiên sáng, kiểu đan gọn, hợp nội thất tối giản.
Gia đình có con nhỏ: giỏ lớn đựng đồ chơi, hộp đựng sách tranh là món giúp cả nhà gọn gàng. Ưu tiên giỏ nhẹ, không có nan nhọn, có quai cầm, để trẻ tự kéo ra cất vào. Tránh món có sơn bóng mùi nặng.
Ông bà, cha mẹ ở nhà vườn: những món quen tay như mẹt tre, rổ rá đan dày, giỏ đi chợ có quai chắc, chõng hay ghế tre thấp ngồi hiên. Người lớn tuổi thường quý đồ đan làm kỹ, dùng được lâu, hơn là món chỉ để trưng.
Người thích pha trà, tiếp khách: khay trà đan có viền, giỏ ủ ấm, hộp đựng chén có ngăn. Món đan đi cùng bộ ấm chén làm góc trà ấm và có chủ ý hơn.
Người làm việc tại nhà: khay đựng giấy tờ, hộp đựng bút, giỏ đựng dây sạc, chao đèn mây cho bàn làm việc. Đồ đan làm góc làm việc bớt khô cứng mà vẫn gọn.
Nhìn một món đan tốt trước khi mua
Bạn không cần biết đan vẫn nhận ra món làm kỹ. Những điểm sau xem bằng mắt và tay ngay tại cửa hàng.
- Đường đan đều: các nan, sợi xếp đều khoảng cách, không chỗ dày chỗ thưa, không có lỗ hổng bất thường.
- Mép và miệng: viền được bọc, cuốn chặt, không có đầu nan nhọn hay đầu sợi thò ra, nhất là với đồ cho phòng trẻ.
- Khung và mối buộc: lay nhẹ món đồ; khung không ọp ẹp, mối buộc không lỏng, đinh ghim (nếu có) không lòi ra.
- Đáy và chân: đặt món đồ lên mặt phẳng; không cập kênh; đôn, ghế ngồi thử thấy vững.
- Màu và mùi: màu tự nhiên đều, không có đốm đen, đốm xanh của mốc; ngửi không có mùi ẩm mốc hay mùi hoá chất nồng.
- Dấu mọt: soi kỹ nan tre xem có lỗ nhỏ li ti và bột vàng mịn rơi ra không; có là tre đã bị mọt.
- Lớp phủ: hỏi người bán món đồ có phủ lớp sơn bóng hay dầu bảo vệ không; đồ đựng thực phẩm trực tiếp nên để mộc hoặc phủ loại an toàn cho thực phẩm.
Ở các làng nghề mây tre lâu đời như Phú Vinh ở Hà Nội, người bán thường giải thích được món đồ đan bằng gì, xử lý thế nào. Một người bán nói rõ được nguồn gốc là dấu hiệu tốt, dù bạn mua ở chợ phố hay ở làng.
Mốc và mọt: mối lo lớn nhất của đồ đan trong nhà mới
Nhà mới xây, mới trát, mới sơn thường còn giữ hơi ẩm trong tường vài tháng. Ở miền Bắc, nếu dọn nhà vào cuối đông, mùa nồm đầu xuân sẽ làm độ ẩm trong nhà rất cao, mặt sàn, mặt tường đọng nước. Đồ mây tre đan, nhất là cói và lục bình, hút ẩm từ không khí và lên mốc nhanh nếu đặt sát tường, trong góc kín, hoặc trong tủ đóng.
Mọt là vấn đề của tre và giang chưa được xử lý kỹ. Trong tre có tinh bột, là thức ăn của mọt; vì vậy làng nghề thường ngâm tre trong nước hoặc bùn một thời gian, luộc, sấy hoặc hun khói để giảm tinh bột và làm khô. Món đồ đã qua xử lý tốt có thể dùng nhiều năm; món làm vội có thể bắt đầu có bột mọt sau vài tháng.
Người tặng không kiểm được toàn bộ quy trình, nhưng có thể chọn nơi bán nói rõ cách xử lý, chọn món khô ráo, không mùi, và quan trọng là dặn gia chủ cách giữ. Một món đồ đan được đặt nơi thoáng gió, không sát tường ẩm, thỉnh thoảng mang ra chỗ râm mát cho khô, sẽ sống lâu hơn rất nhiều so với món bị nhét trong góc tủ.
Lời dặn bảo quản đi kèm món quà
Một tờ thẻ nhỏ ghi những ý dưới đây, đặt kèm món quà, giúp gia chủ giữ món đồ đan bền lâu.
- Đặt món đồ ở chỗ thoáng, cách tường một khoảng nhỏ, không để trong góc kín không có gió.
- Lau bụi bằng chổi lông mềm hoặc khăn khô; nếu bẩn, lau bằng khăn hơi ẩm rồi để khô hẳn, không ngâm nước, không xối vòi.
- Những ngày nồm ẩm, đóng cửa, bật quạt hoặc máy hút ẩm; nếu thấy chớm mốc, mang ra chỗ râm thoáng phơi khô rồi chải nhẹ.
- Không phơi dưới nắng gắt nhiều giờ, vì sợi có thể giòn, nứt, bạc màu.
- Thấy bột vàng mịn rơi ra từ nan tre là dấu hiệu mọt; tách món đó ra khỏi đồ gỗ khác và hỏi người bán hoặc người có nghề cách xử lý.
- Đồ đựng thực phẩm dùng xong thì để khô ráo, không cất khi còn ẩm.
Có thể kết hợp đồ đan với quà khác để món quà trọn vẹn hơn: một chiếc khay mây kèm bộ ấm chén, một giỏ cói kèm vài chiếc khăn bông, một đèn mây kèm bóng LED dự phòng.
Câu hỏi thường gặp
Đồ mây tre có hợp làm quà mừng nhà mới chung cư không?
Rất hợp. Căn hộ chung cư thường nhiều mảng phẳng, màu trung tính; một chiếc giỏ đan, khay mây hay chao đèn mây làm căn phòng ấm và mềm hơn. Đồ đan nhẹ, dễ dời chỗ, không cần khoan tường. Chỉ cần nhắc gia chủ đặt nơi thoáng, tránh mùa nồm ẩm làm mốc.
Làm sao phân biệt đồ mây thật và đồ nhựa giả mây?
Đồ mây thật có sợi không đều tuyệt đối, có mắt, có vân tự nhiên, cầm nhẹ và hơi ấm tay, ngửi có mùi cây cỏ khô. Đồ nhựa giả mây sợi rất đều, bóng đồng nhất, cầm mát và nặng hơn. Nhựa giả mây bền với mưa nắng nên hợp đồ ngoài trời, nhưng người tặng nên gọi đúng tên chất liệu.
Đồ cói và đồ lục bình khác nhau thế nào khi dùng?
Cói sợi chắc, tròn, đan thành món cứng cáp, ít biến dạng; lục bình sợi xốp, nhẹ, mềm hơn, dễ hút ẩm hơn. Cói hợp giỏ đựng đồ dùng hằng ngày, thảm; lục bình hợp hộp, giỏ trang trí ở chỗ khô. Cả hai đều cần tránh nước và giữ thoáng để không mốc.
Đồ mây tre bị mốc có cứu được không?
Mốc nhẹ trên bề mặt thường xử lý được: mang ra chỗ thoáng có nắng nhẹ, phơi khô, chải bằng bàn chải mềm, lau lại bằng khăn khô. Nếu mốc ăn sâu, sợi mục, có mùi nặng, món đồ khó phục hồi. Cách tốt nhất vẫn là phòng từ đầu: để thoáng, tránh sát tường ẩm.
Ghế mây làm quà nhà mới có cần hỏi trước không?
Nên hỏi. Ghế là đồ nội thất chiếm chỗ, phải hợp kích thước phòng, kiểu bàn và phong cách nhà. Ghế mây đặt ngoài ban công cần chỗ có mái che. Nếu không chắc, có thể chọn đôn mây nhỏ, dễ đặt và dời, hoặc tặng phiếu cùng gia chủ đi chọn.
Có nên tặng đồ đan đựng thực phẩm như rổ, mẹt, khay bánh không?
Có, đây là những món dùng nhiều trong bếp Việt. Nên chọn món để mộc hoặc phủ lớp bảo vệ an toàn cho thực phẩm, hỏi rõ người bán. Dặn gia chủ rửa nhanh, để thật khô rồi mới cất, không ngâm lâu. Rổ rá tre dùng tốt có thể ở trong bếp nhiều năm.