Tranh sơn mài được chọn nhiều làm quà mừng khánh thành và kỷ niệm thành lập vì nó bền, mặt tranh có chiều sâu hợp với không gian trang trọng, và là chất liệu kể được câu chuyện Việt Nam với cả khách trong nước lẫn khách nước ngoài. Để món quà treo được lên tường chứ không nằm trong kho, cần chọn đúng ba thứ: đề tài hợp với dịp và với đơn vị nhận, khổ tranh vừa với mảng tường dự kiến, và khung, móc treo đủ chắc cho trọng lượng của tấm vóc.
Bài này viết cho người chọn quà, không phải cho người sưu tầm. Bạn không cần phân biệt từng kỹ thuật của làng nghề, nhưng cần đủ hiểu biết để hỏi người bán đúng câu, nhìn ra một tấm tranh làm kỹ hay làm vội, và dặn bên nhận cách giữ tranh cho bền. Phần kỹ thuật sâu về chất liệu và cách phân biệt thật giả có những trang chuyên viết riêng.
Vì sao sơn mài hay được chọn làm quà mừng đơn vị
Sơn mài là kỹ thuật dùng nhựa cây sơn quét nhiều lớp lên tấm vóc gỗ, xen các chất liệu như vỏ trứng, vàng bạc quỳ, son, rồi mài nước nhiều lần để lộ màu và tạo mặt phẳng bóng. Từ một kỹ thuật trang trí đồ dùng có từ lâu đời, sơn mài được các hoạ sĩ thời Trường Mỹ thuật Đông Dương phát triển thành một ngôn ngữ hội hoạ riêng từ khoảng thập niên 1930, và từ đó trở thành chất liệu mà nhiều người coi là đặc trưng của mỹ thuật Việt Nam.
Với vai trò quà mừng, sơn mài có ba lợi thế. Thứ nhất là bền: lớp sơn khô cứng, ít bị ảnh hưởng bởi bụi và có thể lau nhẹ. Thứ hai là sang mà không phô: sắc đen, son, vàng trầm hợp với không gian sảnh, phòng họp, phòng truyền thống. Thứ ba là có câu chuyện: khi trao cho đối tác, nhất là khách nước ngoài, người tặng có thể kể về nhựa sơn, về công mài, về làng nghề, biến món quà thành một cuộc trò chuyện.
Điểm cần lưu ý là sơn mài khá nặng, nhạy với nắng gắt chiếu trực tiếp lâu ngày, và tranh làm kỹ cần thời gian. Những điều này quyết định cách bạn chọn khổ, chọn chỗ treo và lên lịch đặt hàng.
Đề tài hợp với từng dịp
Đề tài là điều người nhận nhìn thấy mỗi ngày. Bảng dưới gợi ý theo dịp; ý nghĩa hình tượng ở đây đọc như mỹ thuật dân gian, không phải lời hứa về vận may.
| Dịp | Đề tài thường hợp | Lý do |
|---|---|---|
| Khánh thành trụ sở ở thành phố | Phố cổ, phong cảnh sông nước, sen, tre | Trung tính, dễ hợp nội thất, gợi bản sắc nơi chốn |
| Khánh thành nhà máy ở vùng quê | Cánh đồng, làng quê, con đò, luỹ tre | Gợi về vùng đất nơi nhà máy đặt chân, gần với người lao động |
| Khánh thành trường học | Sân trường, cây phượng, cảnh học trò | Trong sáng, hợp với môi trường giáo dục |
| Kỷ niệm 10 – 20 năm thành lập | Thuyền căng buồm, đường mở xa, cảnh bình minh | Gợi chặng đường và chặng tiếp theo |
| Kỷ niệm 30 – 50 năm thành lập | Tranh vẽ trụ sở đầu tiên, cảnh làng nghề, tùng hạc | Tôn vinh truyền thống, chiều sâu thời gian |
| Đối tác, khách nước ngoài | Hạ Long, ruộng bậc thang, phố cổ, áo dài, sen | Hình ảnh Việt Nam dễ nhận ra, dễ kể |
Nên tránh đề tài quá buồn, cảnh chiến tranh, đề tài tôn giáo riêng của một tín ngưỡng, hay tranh trừu tượng mà người nhận phải đoán ý. Món quà mừng là để người nhận vui khi nhìn, không phải để họ giải mã.
Tính khổ tranh theo mảng tường
Khổ tranh sai là lỗi phổ biến nhất của quà mừng. Tranh nhỏ trên bức tường lớn trông lạc lõng, tranh lớn trong phòng nhỏ khiến không gian chật. Cách ước lượng đơn giản:
- Hỏi bên nhận vị trí dự kiến và xin số đo chiều ngang, chiều cao của mảng tường trống, hoặc nhờ họ gửi một tấm ảnh có vật làm mốc như cánh cửa.
- Nếu tranh treo phía trên ghế sofa hay bàn tiếp khách, chiều ngang tranh thường vào khoảng một nửa tới hai phần ba chiều dài của đồ nội thất bên dưới.
- Nếu tranh treo một mình trên mảng tường trống, chừa khoảng trống hai bên để tranh có chỗ thở, không kéo sát tường bên này sang tường bên kia.
- Tính chiều cao treo: tâm tranh ngang tầm mắt người đứng, thường khoảng một mét rưỡi tính từ sàn, trừ khi trần rất cao.
- Ví dụ giả định: mảng tường trống rộng ba mét ở sảnh, kê bộ ghế dài hai mét; một bức tranh ngang khoảng một mét hai tới một mét rưỡi sẽ cân đối.
- Không biết vị trí thì chọn khổ ngang vừa phải, khoảng tám mươi phân tới một mét, dễ treo ở nhiều chỗ.
Tranh bộ như tứ bình cần một mảng tường dài và khoảng cách đều giữa các tấm. Chỉ nên tặng tranh bộ khi đã biết chắc chỗ treo.
Nhìn tay nghề một tấm tranh sơn mài khổ lớn
Bạn không cần là chuyên gia để thấy một tấm tranh được làm kỹ. Khi xem tranh tận mắt, để ý những điểm sau:
- Mặt tranh phẳng, bóng đều. Nghiêng tranh dưới ánh sáng, mặt phản chiếu không lượn sóng, không có vùng sần hay lỗ bọt.
- Chất liệu khảm gắn chặt. Vỏ trứng, mảnh vỏ trai nằm trong lớp sơn, sờ không thấy gờ cộm, không bong mép.
- Màu có chiều sâu. Tranh mài kỹ thường thấy các lớp màu chồng lên nhau, không phẳng lì như sơn phủ một lớp.
- Cạnh và mặt sau tấm vóc được hoàn thiện. Mặt sau có lớp sơn bảo vệ, không để gỗ trần dễ hút ẩm cong vênh.
- Người bán trả lời rõ ràng. Hỏi tranh dùng sơn ta hay sơn công nghiệp, vóc gỗ gì, làm ở đâu, thời gian bao lâu. Câu trả lời mơ hồ là dấu hiệu nên xem thêm nơi khác.
- Có thông tin người làm. Tranh của hoạ sĩ thường có chữ ký và giấy giới thiệu; tranh xưởng làm cũng nên có thông tin nơi sản xuất.
Sơn ta và sơn công nghiệp đều có thể cho tranh đẹp, nhưng khác nhau về cách làm, độ bền và giá trị. Điều quan trọng là người bán nói đúng loại, để bạn giới thiệu đúng khi trao.
Khung, hộp và móc treo
Tranh sơn mài truyền thống thường không cần lồng kính, vì mặt sơn đã đủ bền. Khung gỗ đơn giản màu trầm, bản vừa phải là đủ; khung quá to, chạm trổ cầu kỳ dễ tranh phần với bức tranh. Nhiều tranh hiện đại chọn không khung, chỉ hoàn thiện cạnh vóc, hợp với không gian tối giản.
Trọng lượng là chuyện phải tính. Một bức sơn mài khổ trên một mét kèm khung có thể nặng đáng kể. Hãy hỏi người bán trọng lượng thực, nói lại cho bên nhận, và gửi kèm móc treo phù hợp loại tường. Tường thạch cao ở nhiều văn phòng cho thuê không chịu được tranh nặng nếu không có tắc kê chuyên dụng.
Hộp đựng nên là thùng gỗ hoặc hộp các tông dày có lót xốp ở các góc, mặt tranh phủ một lớp giấy mềm. Với quà trao trong buổi lễ, có thể dùng thêm một tấm vải lụa phủ ngoài để người nhận vén ra trước khách. Đừng gói giấy kín cả bức tranh, sẽ phải xé ra tại chỗ.
Đặt vẽ riêng theo đề tài của đơn vị nhận
Một bức tranh vẽ riêng toà nhà, nhà máy, ngôi trường, hay cảnh vùng quê nơi đơn vị nhận đặt chân là món quà có một không hai. Quy trình thường như sau:
- Xin ảnh tư liệu từ bên nhận hoặc tự chụp nếu được phép, chọn góc nhìn đẹp nhất.
- Liên hệ hoạ sĩ hoặc xưởng, gửi ảnh, khổ tranh, thời hạn; hỏi rõ tiến độ và số lần sửa phác thảo.
- Duyệt phác thảo màu trên giấy trước khi họ bắt đầu trên vóc.
- Theo dõi tiến độ, xin ảnh từng chặng; sơn ta khô chậm và cần mài nhiều lần, nên không thể dồn gấp.
- Nhận tranh, kiểm tra kỹ dưới ánh sáng, xin giấy giới thiệu tác phẩm.
Thời gian làm tuỳ khổ và độ công phu, thường tính bằng nhiều tuần tới vài tháng. Nếu lễ khánh thành chỉ còn vài tuần, hãy chọn tranh có sẵn thay vì ép thợ làm vội.
Dặn bên nhận cách giữ tranh cho bền
Tránh nắng chiếu trực tiếp lâu. Ánh nắng gắt chiếu vào mặt tranh nhiều giờ mỗi ngày có thể làm một số màu nhạt dần theo năm tháng. Chọn tường không đối diện cửa kính hướng tây là tốt nhất.
Lau bằng khăn mềm hơi ẩm. Không dùng nước lau kính, cồn, chất tẩy. Lau nhẹ theo một chiều, rồi lau lại bằng khăn khô.
Tránh treo sát nguồn nhiệt và nơi quá ẩm. Không treo ngay trên lò sưởi, cạnh cửa gió điều hoà thổi thẳng, hay trên tường hay thấm nước.
Kiểm tra móc treo định kỳ. Mỗi năm một lần, nhờ nhân viên kỹ thuật xem lại móc và dây treo, nhất là với tranh nặng.
Khi chuyển văn phòng. Gỡ tranh trước khi dọn đồ, bọc lại như lúc nhận, không xếp đồ đè lên mặt tranh.
Khi thấy vết xước hay bong. Không tự sơn dặm bằng sơn thường. Liên hệ nơi bán hoặc một xưởng sơn mài để họ xem; vết xước nhỏ trên tranh sơn ta đôi khi có thể mài và đánh bóng lại bởi người có nghề.
Giới thiệu bức tranh khi trao
Món quà sơn mài được nhớ lâu khi người nhận biết kể về nó. Hãy chuẩn bị một tấm thẻ nhỏ hoặc vài câu nói khi trao: bức tranh vẽ gì, vì sao bạn chọn đề tài này cho dịp này, chất liệu và nơi làm. Nếu là tranh đặt riêng, kể ngắn về quá trình hoạ sĩ dựng lại toà nhà từ tấm ảnh cũ.
Với khách nước ngoài, một câu giới thiệu kiểu "sơn mài là nhựa cây được quét và mài nhiều lần bằng tay, mỗi lớp phải chờ khô trước khi làm lớp tiếp theo" thường gây ấn tượng hơn mọi lời khen về màu sắc. Thẻ giới thiệu song ngữ giúp họ kể lại khi tranh đã treo ở văn phòng.
Ở khoảng một phần ba trường hợp, người được mời chưa có sẵn nơi mua quen. Bạn có thể xem thêm các món quà mỹ nghệ có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy, và dù mua ở đâu, hãy xem tận mắt hoặc xin ảnh thật trước khi đặt.
Câu hỏi thường gặp
Tranh sơn mài có cần lồng kính khi làm quà?
Thường không cần. Mặt sơn mài đã cứng và bóng, lồng kính dễ gây phản chiếu, làm tranh nặng thêm. Một số tranh có chất liệu khảm nổi hoặc treo ở nơi nhiều bụi có thể dùng kính chống loá, nhưng đó là ngoại lệ.
Tranh sơn mài làm quà khánh thành có nặng lắm không?
Tuỳ khổ và loại vóc. Khổ dưới một mét thường treo được bằng móc thông thường; khổ lớn hơn cần móc chắc và tường chịu lực. Hãy hỏi trọng lượng thực từ người bán và báo cho bên nhận trước.
Có nên khắc tên đơn vị tặng lên tranh?
Không khắc lên mặt tranh. Dòng đề tặng nên đặt ở một tấm bảng nhỏ gắn vào khung phía dưới hoặc mặt sau. Như vậy người nhận có thể giữ tranh lâu dài mà không bị bó buộc bởi tên người tặng.
Tranh sơn mài in sẵn có nên dùng làm quà mừng?
Có những sản phẩm in hình lên tấm phủ bóng giả sơn mài, giá thấp hơn nhiều. Nếu dùng, hãy giới thiệu đúng là tranh trang trí in, không gọi là sơn mài thủ công. Với đối tác quan trọng, một bức sơn mài thật khổ nhỏ vẫn hơn một bức in khổ lớn.
Khách nước ngoài mang tranh sơn mài về nước có khó không?
Tranh khổ nhỏ, đóng hộp chắc thường mang theo hành lý được. Khổ lớn nên gửi qua đơn vị vận chuyển. Một số nước có quy định với hàng gỗ, nên kèm giấy giới thiệu chất liệu để thủ tục dễ hơn.
Mất bao lâu để đặt một bức tranh sơn mài theo yêu cầu?
Thường tính bằng nhiều tuần tới vài tháng, tuỳ khổ, độ chi tiết và lịch của người làm. Sơn ta cần thời gian khô giữa các lớp nên khó rút ngắn. Hãy liên hệ sớm ngay khi biết lịch lễ.