Một cuốn sách có chữ ký tác giả ghi tên người nhận, hoặc có vài dòng đề tặng viết tay của chính người tặng ở trang đầu, biến một bản in hàng nghìn cuốn thành bản duy nhất. Lời đề tặng tốt thường ngắn: tên người nhận, một câu vì sao tặng, tên người tặng và ngày tháng, viết bằng bút không lem ở trang lót trắng đầu sách.
Bài này đi qua hai việc: xin chữ ký tác giả cho người mình định tặng, và tự viết lời đề tặng. Kèm theo là chuyện chọn bút, chọn trang, những ví dụ giả định cho từng dịp, và trường hợp không nên viết lên sách vì sẽ làm giảm giá trị của nó.
Chữ ký tác giả làm cuốn sách khác đi thế nào
Với người yêu một tác giả, một cuốn sách có chữ ký của chính người viết là vật kỷ niệm có thật về mối gắn bó ấy. Chữ ký ghi đích danh tên người nhận còn quý hơn nữa: nó chứng tỏ tác giả đã viết cho riêng người đó, dù chỉ trong vài giây ở buổi ký tặng. Người nhận thường giữ cuốn sách ấy tách riêng, ít cho mượn.
Với người chơi sách, cần phân biệt hai loại. Sách chỉ có chữ ký tác giả, không ghi tên ai, dễ chuyển nhượng và thường được giới sưu tầm ưa hơn. Sách có lời đề tặng tên riêng thì quý với chính người được ghi tên và gia đình họ, nhưng với người ngoài thì giá trị phụ thuộc người được tặng là ai. Khi mua làm quà cho một người cụ thể, loại có ghi tên luôn ý nghĩa hơn.
Cũng cần tỉnh táo với sách “có chữ ký” bán trên mạng. Chữ ký in sẵn (in cùng trang sách) không phải chữ ký tay. Chữ ký tay thật có độ ấn của ngòi bút, mực đọng không đều; nhìn nghiêng trang dưới ánh sáng là thấy. Muốn chắc chắn, cách tốt nhất là tự đến buổi ký tặng hoặc nhờ người quen đi cùng.
Xin chữ ký tác giả cho người nhận
Các buổi ra mắt sách, giao lưu tác giả ở nhà sách, hội sách là dịp phổ biến để xin chữ ký. Để có một cuốn sách ký tặng đúng ý:
- Theo dõi lịch giao lưu của nhà xuất bản, nhà sách; đến sớm vì hàng xin chữ ký có thể dài.
- Mua sách tại buổi đó hoặc mang theo cuốn đã mua; một số nơi chỉ ký sách mua tại chỗ, hỏi trước.
- Viết sẵn tên người nhận ra giấy, đủ dấu, kèm cách xưng hô bạn muốn (ví dụ “tặng thầy…”, “tặng bà…”), đưa tác giả khi đến lượt.
- Nói ngắn một câu về người nhận nếu tác giả hỏi; không đề nghị tác giả viết lời dài khi phía sau còn nhiều người chờ.
- Mở sẵn trang tác giả thường ký, thường là trang tên sách; nếu tác giả chọn trang khác, để họ quyết.
- Để mực khô vài chục giây trước khi gập sách; có thể kẹp một tờ giấy mỏng vào trang vừa ký.
- Nếu tác giả từ chối ghi tên hoặc chỉ ký, cảm ơn và tôn trọng; đó là quyền của họ.
Với tác giả đã qua đời hoặc ở xa, sách có chữ ký chỉ có thể tìm qua người bán sách cũ, nên cần thận trọng về độ thật như đã nói ở trên. Đừng nhờ người khác giả chữ ký tác giả “cho đẹp”, dù với ý tốt; đó là món quà dối.
Tự viết lời đề tặng: viết ở đâu, viết gì
Vị trí. Lời đề tặng thường viết ở trang lót trắng đầu sách (trang trắng sau bìa) hoặc ở khoảng trống trên trang tên sách. Không viết lên mặt trong bìa cứng có giấy bồi bóng vì mực khó bám, và không viết ở trang có chữ in.
Độ dài. Hai đến năm dòng là vừa. Lời đề tặng là một lời nhắn, không phải lá thư; muốn viết dài thì viết thư rời kẹp vào sách.
Nội dung cốt lõi. Tên người nhận với cách xưng hô thân quen, một câu vì sao tặng cuốn này cho người ấy, tên người tặng, ngày tháng và có thể là nơi viết. Câu “vì sao” là phần làm lời đề tặng có hồn.
Giọng viết. Viết như nói với người nhận, không trau chuốt quá. Tránh câu chúc chung chung có thể dùng cho bất cứ ai.
Ngày tháng. Ghi đủ ngày, tháng, năm. Sau hai mươi năm, người nhận hoặc con cháu mở sách ra, dòng ngày tháng là thứ nói nhiều nhất về hoàn cảnh món quà.
Chọn bút và cách viết cho khỏi lem
Bút sai có thể làm hỏng cả cuốn sách: mực thấm sang trang sau, nhoè khi gặp ẩm, hoặc phai sau vài năm. Vài lưu ý:
- Bút mực gốc dầu hoặc bút gel loại lưu trữ cho nét bền, ít phai, ít thấm; nhiều loại ghi rõ “lưu trữ” hoặc “chống nước” trên thân bút.
- Bút máy cho nét đẹp nhưng mực nước dễ loang trên giấy xốp; thử trước trên giấy cùng loại.
- Bút dạ, bút lông kim mực nước dễ thấm xuyên trang mỏng; tránh với sách giấy mỏng.
- Bút chì ít thấy dùng cho đề tặng nhưng không hại sách; hợp khi bạn muốn để lại dấu nhẹ trên sách quý.
- Viết thử lên trang trắng cuối sách ở góc khuất hoặc lên giấy cùng chất trước khi viết thật.
- Kê tay trên tờ giấy sạch để không làm bẩn trang; viết xong để khô hẳn rồi mới gập, có thể kẹp giấy thấm mỏng.
Nếu chữ viết tay không đẹp, đừng ngại. Người nhận quý nét chữ của người thân hơn nét chữ đẹp của người lạ. Chỉ cần viết chậm, rõ ràng, thẳng hàng; có thể kẻ nhẹ bằng bút chì rồi tẩy sau khi mực khô.
Ví dụ giả định lời đề tặng theo dịp
Các ví dụ dưới đây là giả định, để thấy cấu trúc; lời của bạn nên thay bằng chi tiết thật của mình với người nhận.
| Dịp | Ví dụ giả định | Điểm làm nên lời đề tặng |
|---|---|---|
| Tạ ơn thầy cô | Kính tặng cô Lan, người đã cho em cuốn sách đầu tiên năm lớp Sáu. Em Minh, khoá học cũ, mùa thu năm… | Nhắc một kỷ niệm có thật với người nhận |
| Mừng thọ ông bà | Tặng ông, để ông đọc lại những chuyện về con đường làng ông vẫn kể. Cháu Hà, ngày mừng thọ ông tám mươi | Nối nội dung sách với đời người nhận |
| Con tốt nghiệp | Tặng con ngày ra trường. Cuốn này mẹ đọc năm hai mươi tuổi, giờ đến lượt con. Mẹ | Truyền một cuốn sách giữa các thế hệ |
| Bạn thân đi xa | Cho Tú, mang theo để nhớ những tối hai đứa ngồi đọc ở thư viện. Hùng | Ngắn, thân mật, gắn với kỷ niệm chung |
Ba ví dụ đều có chung một điều: câu “vì sao” gắn với một chi tiết riêng. Nếu chưa nghĩ ra chi tiết, hãy tự hỏi lần đầu bạn và người nhận nói chuyện về sách là khi nào, hoặc vì sao cuốn sách này làm bạn nghĩ tới họ.
Khi nào không nên viết lên sách
Có những cuốn sách mà mọi dòng viết thêm đều làm giảm giá trị: sách cũ hiếm, ấn bản đầu, bản giới hạn đánh số, sách đã có chữ ký tác giả. Với người sưu tầm, sách “sạch”, không ghi chép gì thêm, được đánh giá cao hơn. Nếu người nhận là người chơi sách, viết lên những cuốn này có thể làm họ tiếc thầm mà không nói ra.
Trong trường hợp ấy, viết lời đề tặng lên một tấm thẻ cứng cùng khổ sách hoặc một lá thư, kẹp vào trang đầu. Người nhận có thể giữ thẻ trong sách mãi mãi, mà sách vẫn giữ nguyên trạng. Một số người chơi sách còn dùng ấn sở hữu (ex-libris) là con tem nhỏ dán mặt trong bìa; đó là việc của chủ sách, người tặng không nên tự dán.
Cũng không nên viết lên sách mà người nhận có thể muốn tặng lại hoặc chuyển cho thư viện. Nếu bạn tặng sách cho một trường học, thư viện xã, viết lời đề tặng ở trang lót là nếp đẹp, nhưng nên ghi tên tập thể, dịp tặng, tránh lời riêng tư.
Truyền lại sách đề tặng qua các thế hệ
Trong nhiều gia đình, giá sách cũ là nơi lưu giữ những lời đề tặng của nhiều đời: sách ông nhận từ thầy, sách mẹ nhận ngày đi học xa, sách bố tặng con tuổi mười tám. Những dòng chữ ấy kể lịch sử gia đình theo cách mà ảnh chụp không làm được, vì chúng ghi lại suy nghĩ của người viết vào đúng thời điểm ấy.
Nếu muốn món quà sách của mình góp vào câu chuyện đó, hãy viết với ý thức có người đọc lại sau nhiều năm: ghi đủ họ tên hoặc cách gọi mà con cháu hiểu, ghi năm, tránh những từ chỉ hai người hiểu mà không giải thích. Một dòng “sách này mua ở hiệu sách gần trường cũ của ông” sẽ có nghĩa với cháu chắt hơn một dòng chỉ có chữ ký.
Khi nhận lại những cuốn sách đề tặng cũ của gia đình, giữ chúng như giữ ảnh: tránh ẩm, tránh nắng, chụp ảnh trang đề tặng để lưu. Một số gia đình gom ảnh các trang đề tặng vào sách ảnh gia đình, biến chúng thành một phần của câu chuyện chung.
Đặt in một cuốn sách riêng làm quà: hồi ký, tuyển thơ của người thân
Một món quà sách đặc biệt hơn nữa là cuốn sách do chính người nhận viết, hoặc viết về người nhận. Nhiều gia đình gom thơ ông làm suốt đời, nhật ký của bà, những bài báo của bố thời còn đi làm, rồi đặt in thành một cuốn bìa cứng tặng vào dịp mừng thọ. Người nhận cầm cuốn sách của chính mình thường xúc động hơn mọi món quà khác.
Việc này cần chuẩn bị nhiều tháng: thu thập bản thảo, đánh máy lại, nhờ người đọc soát chính tả, chọn ảnh, dàn trang, chọn nơi in số lượng nhỏ. Nên hỏi ý người nhận về những gì được đưa vào, vì có những trang nhật ký, bài thơ họ không muốn người khác đọc. Bất ngờ là đẹp, nhưng tôn trọng người viết còn quan trọng hơn.
Sách in số lượng nhỏ để lưu hành trong gia đình khác với sách phát hành rộng ra công chúng. Nếu định phát hành, bán hoặc tặng rộng rãi, cần tìm hiểu thủ tục xuất bản theo quy định hiện hành hoặc làm việc với một nhà xuất bản. Khi in, hỏi cơ sở in về các yêu cầu giấy tờ áp dụng cho từng trường hợp.
Câu hỏi thường gặp
Lời đề tặng nên viết ở trang nào của sách?
Thường viết ở trang lót trắng đầu sách, ngay sau bìa, hoặc ở khoảng trống phía trên trang tên sách. Tránh mặt trong bìa có lớp giấy bóng vì mực khó bám, và tránh viết đè lên phần chữ in. Với sách mỏng không có trang trắng, có thể dùng thẻ rời kẹp vào.
Có nên xin tác giả ghi tên người nhận hay chỉ ký?
Nếu sách để tặng một người cụ thể, xin ghi tên người nhận sẽ ý nghĩa hơn với người đó. Nếu bạn mua để sưu tầm hoặc chưa chắc tặng ai, chỉ xin chữ ký. Luôn đưa tên viết sẵn trên giấy, có dấu đầy đủ, để tác giả không phải đoán.
Làm sao nhận biết chữ ký tác giả thật trên sách mua lại?
Chữ ký tay có vết ấn của ngòi bút, mực không đều, nhìn nghiêng trang dưới ánh sáng thấy rõ, khác với chữ ký in phẳng như phần chữ in. Tuy vậy, chữ ký tay cũng có thể bị giả. Với sách giá trị, mua từ người bán có uy tín, hỏi nguồn gốc và chấp nhận rằng không phải lúc nào cũng xác minh chắc chắn được.
Viết lời đề tặng bằng bút bi thường có được không?
Được với sách giấy dày, nhưng mực bút bi rẻ có thể phai hoặc loang sau nhiều năm, và dễ để lại vết hằn qua trang. Nên dùng bút gel hoặc bút gốc dầu loại lưu trữ. Dù dùng bút gì, viết thử trước trên giấy cùng loại.
Tặng sách cho thư viện trường có cần ghi đề tặng không?
Nên ghi ngắn ở trang lót: tên người hoặc tập thể tặng, dịp tặng, ngày tháng. Tránh lời riêng tư vì sách sẽ đến tay nhiều người đọc. Hỏi trước thư viện xem họ cần loại sách nào và quy trình nhận sách tặng ra sao, để sách không nằm trong kho.
Viết sai chính tả trong lời đề tặng thì sửa thế nào?
Nếu sai nhẹ, gạch một nét mảnh và viết lại bên cạnh; đó là chuyện bình thường của chữ viết tay. Tránh dùng bút xoá trắng vì nhìn nặng nề và có thể ố. Nếu sai nhiều, dùng thẻ rời viết lại và kẹp vào trang ấy, coi như một phần của câu chuyện.