Một cuốn sách trở thành quà quý khi hội đủ ba điều: nội dung chạm đúng mối quan tâm của người nhận, ấn bản có giá trị giữ lâu (bìa cứng, bản giới hạn đánh số, bản in đặc biệt, bản cũ hiếm), và tình trạng sách tốt. Sách quý không nhất thiết đắt; một bản in cũ của cuốn sách người nhận từng đọc thời trẻ có thể được trân trọng hơn mọi bộ sách mạ vàng.
Bài này giải thích các loại ấn bản hay gặp, cách chọn sách theo từng kiểu người nhận, những gì cần kiểm trước khi mua, chuyện sách cũ và sách hiếm, cách trình bày sách làm quà và dặn người nhận giữ sách. Phần chữ ký tác giả và lời đề tặng trên sách được bàn ở một bài riêng trên trang.
Thế nào là một cuốn sách “quý” khi làm quà
Trong giới chơi sách, chữ “quý” thường gắn với độ hiếm và tình trạng: ấn bản đầu tiên, bản in số lượng ít, bản còn nguyên bìa áo, bản có chữ ký. Nhưng khi làm quà, thước đo rộng hơn. Một cuốn sách quý với người nhận là cuốn họ muốn giữ lâu, muốn đặt ở chỗ dễ thấy trên giá và muốn kể với người khác rằng ai đã tặng.
Vì vậy câu hỏi đầu tiên không phải là “sách nào đắt” mà là “người nhận gắn bó với điều gì”. Ông từng là lính công binh có thể quý một cuốn hồi ký về chiến trường ông đi qua; cô giáo dạy văn có thể quý bản dịch một tác phẩm kinh điển in đẹp; người bạn mê nấu ăn có thể quý một cuốn sách ẩm thực vùng miền in ảnh lớn. Khi đã có đề tài, mới đến chuyện chọn ấn bản.
Sách cũng là món quà hợp với các dịp trọng mà không phô trương. Nó không mang giá trị tiền bạc lộ liễu, phù hợp cả với người lớn tuổi, thầy cô và những người không muốn nhận quà đắt. Một cuốn sách chọn kỹ nói lên rằng người tặng hiểu người nhận, điều mà nhiều món quà đắt hơn không làm được.
Các loại ấn bản đặc biệt hay gặp
Nhà xuất bản và các đơn vị làm sách thường ra nhiều phiên bản cho cùng một tác phẩm. Bảng dưới tóm tắt những loại hay gặp và độ hợp làm quà:
| Loại ấn bản | Đặc điểm nhận biết | Hợp làm quà khi |
|---|---|---|
| Bản bìa cứng | Bìa bồi carton, gáy khâu chỉ, thường có bìa áo rời | Muốn sách bền, đẹp trên giá, dùng nhiều năm |
| Bản giới hạn đánh số | In số lượng nhỏ, mỗi cuốn có số thứ tự, đôi khi kèm giấy chứng nhận | Người nhận yêu tác phẩm hoặc thích sưu tầm |
| Bản đặc biệt có minh hoạ | Thêm tranh minh hoạ, giấy tốt, khổ lớn hơn bản thường | Người nhận đã đọc bản thường và muốn một bản để giữ |
| Bộ sách hộp | Trọn bộ nhiều tập đóng trong hộp cứng | Quà góp chung, quà cho thư viện gia đình |
| Bản in lại theo hình thức cổ | Chụp, in lại trang sách hoặc văn bản xưa, kèm phiên âm, dịch nghĩa | Người nhận quan tâm Hán Nôm, lịch sử, văn hoá |
| Bản cũ hiếm | Đã ngừng in, in từ nhiều năm trước, số lượng còn lại ít | Người nhận có kỷ niệm với cuốn sách ấy |
Với bản giới hạn, số thứ tự thường được in hoặc viết tay ở trang đầu hay trang cuối. Hãy giữ nguyên giấy chứng nhận, hộp và bìa áo đi kèm; với người chơi sách, những thứ này là một phần của cuốn sách.
Chọn sách theo người nhận
Ông bà, cha mẹ cao tuổi. Chọn sách chữ to, giấy không bóng để đỡ chói, đề tài gần với đời họ: lịch sử vùng quê, nghề cũ, ảnh xưa về nơi họ sống, hồi ký của người cùng thế hệ. Sách quá dày và nặng thì khó cầm đọc; bộ nhiều tập mỏng dễ dùng hơn một tập lớn.
Thầy cô, người làm nghề chuyên môn. Một bản dịch kinh điển trong ngành, một cuốn sách lịch sử nghề, hoặc ấn bản đẹp của tác phẩm thầy cô hay nhắc trên lớp. Hỏi khéo đồng nghiệp hoặc người nhà xem họ đã có chưa, vì người làm nghề thường đã có những cuốn căn bản.
Người đọc nhiều, người chơi sách. Họ thường đã có bản thường của sách mình yêu. Một ấn bản khác (bìa cứng, minh hoạ, bản dịch khác, bản cũ) của chính cuốn ấy có thể là món quà trúng nhất.
Trẻ nhỏ trong dịp lớn của gia đình. Sách tranh bìa cứng, giấy dày, in đẹp, có thể giữ đến khi trẻ lớn. Ghi ngày tặng và dịp tặng ở trang đầu để sau này thành kỷ niệm tuổi thơ.
Đối tác, khách nước ngoài. Sách ảnh về Việt Nam, sách về mỹ thuật, ẩm thực, kiến trúc Việt, ưu tiên bản song ngữ hoặc bản bằng ngôn ngữ của họ. Chọn khổ vừa phải để họ mang lên máy bay.
Kiểm sách trước khi mua làm quà
Sách làm quà phải ở tình trạng tốt nhất có thể. Trước khi mua, nhất là với sách đắt hoặc sách cũ, kiểm theo danh sách:
- Gáy sách thẳng, không nứt, không bong; mở sách ra các trang không bị rời.
- Bìa và góc sách không móp, không trầy; bìa áo (nếu có) không rách.
- Lật nhanh toàn bộ: không thiếu trang, không trang in lỗi, in mờ, in lệch, không trang dính nhau.
- Giấy không ố vàng loang lổ, không có đốm nâu, không mùi ẩm mốc.
- Với bản giới hạn: có số thứ tự, có giấy chứng nhận, hộp đi kèm còn nguyên.
- Sách mới nên còn màng co hoặc bao bì gốc; nếu không, kiểm kỹ dấu vết đã đọc.
- Tránh sách in lậu: chữ nhoè, giấy mỏng, ảnh mờ, nhiều lỗi chính tả. Tặng sách lậu vừa thiếu tôn trọng người nhận, vừa thiệt cho tác giả.
Mua ở nhà sách, nhà xuất bản hoặc người bán sách có uy tín, giữ hoá đơn để đổi nếu phát hiện lỗi in. Với sách đặt trước, hỏi rõ ngày giao để kịp dịp tặng.
Sách cũ, sách hiếm: quà cho người có kỷ niệm
Món quà sách cảm động nhất đôi khi là một bản cũ: đúng cuốn sách người nhận từng đọc thời đi học, đúng bìa họ còn nhớ. Ông bà có thể xúc động khi cầm lại một cuốn sách thiếu nhi in từ thời họ còn bé, hay một cuốn sách dạy nghề từng là “gối đầu giường”. Tìm những cuốn này cần thời gian, qua các hiệu sách cũ, hội nhóm người chơi sách, phiên chợ sách.
Với sách cũ, chấp nhận dấu vết thời gian: giấy ngả màu, bìa sờn nhẹ là bình thường. Điều cần tránh là sách rách nát, mất trang, mốc nặng, có mọt. Hỏi người bán về tình trạng, xin ảnh chi tiết các trang, và nếu được, cầm tận tay trước khi mua.
Sách và tài liệu rất cổ như sách Hán Nôm in mộc bản, văn bản viết tay xưa thuộc phạm vi đồ cổ, có thể liên quan quy định về cổ vật và cần người giám định. Những món ấy nằm ngoài phạm vi quà tặng thông thường; nếu gặp, nên hỏi chuyên gia và tìm hiểu quy định hiện hành trước khi mua bán hay tặng.
Trình bày sách làm quà
Sách quý xứng đáng được trình bày cẩn thận, nhưng cần tránh làm hỏng chính cuốn sách. Một trình tự gợi ý:
- Bọc sách bằng giấy lụa mỏng hoặc giấy không axit để tránh trầy bìa; không dán băng dính trực tiếp lên bìa hay bìa áo.
- Đặt sách trong hộp cứng vừa khổ, lót giấy mềm để sách không xê dịch.
- Kẹp một tấm thẻ hoặc lá thư ghi lý do bạn chọn cuốn sách này cho người nhận; không viết lên sách nếu đó là bản hiếm.
- Với bộ sách nhiều tập, xếp đúng thứ tự, gáy cùng chiều.
- Ghi chú cách giữ sách (tránh nắng, tránh ẩm) nếu là bản cũ hoặc bản giới hạn.
- Khi trao, nói ngắn vì sao bạn chọn; để người nhận tự mở và lật xem.
Với ông bà, thầy cô lớn tuổi, có thể đánh dấu trước vài trang bạn nghĩ họ sẽ thích, bằng dải giấy mảnh không keo. Đó là cách mở lời rất tự nhiên khi ngồi cùng nhau xem sách. Xem thêm các món quà mỹ nghệ có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy nếu muốn kèm một hộp đựng sách bằng gỗ hay sơn mài.
Bộ sách góp chung và tủ sách gia đình
Khi nhiều người cùng góp quà, như cả lớp tạ ơn thầy hay các cháu mừng thọ ông, một bộ sách nhiều tập hoặc một kệ sách nhỏ chọn theo chủ đề là lựa chọn đáng cân nhắc. Bộ sách có tính hệ thống, như trọn bộ một bộ lịch sử, toàn tập một nhà văn người nhận yêu, mang lại cảm giác đầy đặn mà một cuốn lẻ không có.
Cách làm hay là mỗi người góp chọn một cuốn theo một chủ đề chung rồi tự viết vài dòng vào thẻ kẹp trong cuốn của mình. Ví dụ giả định: mười hai học trò cũ, mỗi người một cuốn sách đã ảnh hưởng tới nghề nghiệp của mình, cùng một tấm thiệp giải thích. Thầy nhận được không chỉ sách mà mười hai câu chuyện về học trò.
Với tủ sách cho cháu nhỏ, ông bà hoặc cha mẹ đỡ đầu có thể bắt đầu bằng vài cuốn bìa cứng giữ được lâu, rồi mỗi năm thêm một cuốn vào dịp sinh nhật. Tủ sách lớn lên cùng đứa trẻ, mỗi cuốn mang một dòng ngày tháng. Cần hỏi bố mẹ trẻ trước về chỗ để và loại sách họ muốn cho con đọc.
Dặn người nhận giữ sách cho bền
Sách giấy sợ ẩm, nắng và mọt. Giá sách nên đặt cách tường một khoảng nhỏ cho thoáng, tránh tường hướng mưa, tránh nắng chiếu thẳng làm phai gáy. Mùa nồm, đóng tủ kính hoặc dùng máy hút ẩm trong phòng sách. Không nên bọc kín sách quý trong túi nhựa lâu ngày vì hơi ẩm bị giữ lại bên trong.
Sách nên được dựng thẳng, có chặn sách hai đầu, không để nghiêng lâu ngày làm cong gáy. Sách khổ lớn, nặng thì đặt nằm. Lấy sách ra bằng cách đẩy hai cuốn bên cạnh vào rồi cầm giữa gáy, không kéo đầu gáy vì dễ rách. Thỉnh thoảng lấy sách ra lật để kiểm tra mọt, mốc.
Những lời dặn này có thể ghi gọn vào lá thư kèm quà. Người nhận là người chơi sách thì đã biết; người nhận không quen giữ sách sẽ thấy hữu ích, và cuốn sách bạn chọn sẽ ở lại trên giá nhà họ thêm nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Sách giới hạn đánh số có đáng mua làm quà hơn bản thường không?
Đáng nếu người nhận yêu tác phẩm hoặc thích sưu tầm; họ sẽ quý số thứ tự và hình thức đặc biệt. Với người chỉ cần đọc nội dung, bản bìa cứng in đẹp đã đủ trang trọng. Đừng mua bản giới hạn chỉ vì giá cao, khi người nhận không quan tâm đến sách.
Tặng sách cũ có bị coi là thiếu tôn trọng không?
Không, nếu đó là sách cũ có giá trị và có lý do: ấn bản hiếm, cuốn sách gắn với kỷ niệm người nhận. Hãy nói rõ lý do khi trao. Điều cần tránh là sách cũ tình trạng kém, mốc mọt, mất trang, vì khi đó món quà thành gánh nặng.
Làm sao biết người nhận đã có cuốn sách đó chưa?
Hỏi khéo người nhà, đồng nghiệp, hoặc để ý giá sách khi đến chơi. Có thể chọn ấn bản khác của cuốn sách họ yêu, vì người chơi sách thường thích có nhiều bản. Kèm hoá đơn hoặc dặn chỗ mua để họ đổi nếu trùng.
Sách nặng, khổ lớn có hợp làm quà cho người cao tuổi không?
Hợp nếu là sách ảnh để xem, đặt trên bàn lật từng trang. Với sách để đọc, sách quá nặng khiến người già khó cầm lâu. Bộ nhiều tập mỏng, chữ to, giấy không bóng thường là lựa chọn tốt hơn cho người lớn tuổi.
Có nên viết lời tặng lên trang đầu sách quý không?
Với sách mới in nhiều, viết lời đề tặng ngắn ở trang lót là nếp đẹp. Với sách cũ hiếm, bản giới hạn hay bản có chữ ký tác giả, nên dùng thẻ hoặc thư rời để không ảnh hưởng giá trị sưu tầm. Cách viết lời đề tặng có bài riêng trên trang.
Tặng sách cho đối tác nước ngoài nên chọn loại nào?
Sách ảnh về Việt Nam, sách về mỹ thuật, kiến trúc, ẩm thực Việt in đẹp, có lời song ngữ hoặc bằng ngôn ngữ của họ. Chọn khổ vừa và trọng lượng hợp lý để mang lên máy bay. Kèm thẻ nhỏ nói vì sao bạn chọn cuốn này.