Lên lão là việc một người đến tuổi do làng quy định thì được ghi vào hàng các cụ, có chỗ ngồi riêng trong đình và được miễn một số việc phu phen; khao lão là bữa lễ người đó biện ra để mời làng, đánh dấu mình chính thức thành bậc lão. Tuổi lên lão mỗi làng một khác, thường gặp là 50, 55 hoặc 60, ghi trong hương ước hay lệ làng.
Lễ chúc thọ tập thể đầu xuân mà các chi hội người cao tuổi tổ chức ở thôn, tổ dân phố ngày nay là hậu duệ gần nhất của nếp ấy. Bài này kể lại phần cốt lõi của tục lên lão ở làng Bắc Bộ, những gì đã bỏ, những gì còn, và gia đình nên làm gì khi cụ nhà mình có tên trong danh sách chúc thọ của làng.
Vì sao làng trọng tuổi: xỉ tước và ngôi thứ trong đình
Làng Việt cổ truyền xếp người theo ngôi thứ, và một trong những trục quan trọng nhất là tuổi. Sách Mạnh Tử có câu thường được dẫn: triều đình mạc như tước, hương đảng mạc như xỉ, nghĩa là ở triều đình không gì bằng tước vị, còn ở làng xóm không gì bằng tuổi tác. Làng Bắc Bộ lấy tinh thần đó để dành cho bậc cao niên chỗ ngồi trang trọng trong đình, phần biếu trong cỗ làng và tiếng nói trong việc chung.
Ngôi thứ trong đình có nhiều lớp đan xen: người có chức sắc, khoa bảng, người có công với làng, và các bậc lão. Mỗi làng có lệ riêng về việc ai ngồi chiếu nào, ai được biếu phần gì, thường ghi trong hương ước. Dù chi tiết khác nhau, ý chung là một người sống lâu, sống tử tế trong làng đến tuổi lên lão thì được cả cộng đồng công nhận và kính trọng.
Hiểu nền tảng này giúp con cháu thấy vì sao nhiều cụ coi trọng việc có tên trong danh sách chúc thọ của làng, của hội người cao tuổi, đôi khi hơn cả lễ do gia đình tổ chức. Với các cụ, đó là sự công nhận của cộng đồng, không chỉ của con cháu. Gia đình hiểu điều đó thì sẽ chăm chút cho cụ đi dự lễ của làng tươm tất, đúng giờ, chứ không coi là việc phụ.
Khao lão xưa diễn ra thế nào
Báo với làng. Người đến tuổi lên lão, hoặc con cháu thay mặt, trình với các chức dịch hay ban tế tự rằng năm nay mình đủ tuổi xin lên lão. Lệ nhiều làng quy định phải nộp một khoản lễ vật hoặc tiền cho quỹ làng thì mới được ghi tên.
Biện lễ ra đình. Lễ vật mang ra đình để làm lễ thánh, rồi chia cho các bậc trong làng. Tuỳ lệ làng và gia cảnh mà to nhỏ khác nhau, từ mâm xôi con gà đến cỗ mời cả giáp. Nhiều tài liệu dân tộc học ghi lại rằng có nhà phải vay mượn để khao cho bằng làng, đây chính là mặt nặng nề của tục này.
Mời làng ăn khao. Sau lễ, người lên lão mời các bậc trên, các giáp, người trong họ dự cỗ. Từ đó người ấy được ngồi chiếu lão trong các kỳ tế lễ, hội hè, được miễn một số việc làng.
Ghi vào sổ làng. Tên người lên lão được ghi vào sổ hàng lão. Ở nhiều làng, các cụ trong hàng lão còn giữ vai trò tư vấn trong việc tế tự, hoà giải xích mích giữa các nhà.
Những gì đã thay đổi từ thế kỷ trước đến nay
Từ giữa thế kỷ XX, cùng với các cuộc vận động cải lương hương tục và xây dựng nếp sống mới, nhiều lệ làng nặng nề bị bãi bỏ: khao vọng tốn kém, phân biệt ngôi thứ theo tiền nộp, chia phần cỗ theo thứ bậc. Lễ lên lão theo kiểu phải biện cỗ cho cả làng dần biến mất ở phần đông các làng Bắc Bộ.
Thay vào đó là lễ chúc thọ do tổ chức hội người cao tuổi đứng ra làm cho tất cả các cụ tròn mốc trong năm. Không ai phải khao, không ai phải nộp lễ để có tên; danh sách lập theo năm sinh. Phần trang trọng được giữ lại: lễ thường làm ở nhà văn hoá thôn, hội trường xã hoặc ngay tại sân đình, có phát biểu, có tặng giấy mừng thọ và một món quà nhỏ.
Một số làng có di tích đình được bảo tồn tốt vẫn giữ nghi thức dâng hương báo cáo trước khi chúc thọ, các cụ mặc áo the khăn xếp, con cháu đứng ngoài xem. Ở thành phố, chi hội tổ dân phố thường tổ chức gọn hơn, có khi gộp với buổi gặp mặt đầu xuân. Từ 01/7/2025, nhiều xã, phường đã sáp nhập theo đơn vị hành chính mới, nên cách tổ chức hội ở cơ sở có thể thay đổi; gia đình nên hỏi chi hội ở thôn, tổ dân phố của mình về lịch năm nay.
Một buổi chúc thọ của hội người cao tuổi thường gồm những gì
Đón các cụ và ổn định chỗ ngồi. Các cụ được mừng thọ năm đó ngồi hàng ghế đầu, thường xếp theo tuổi từ cao xuống thấp hoặc theo thôn, xóm. Con cháu và hội viên khác ngồi phía sau hoặc đứng quanh. Nhiều nơi có nước trà, bánh kẹo đặt sẵn trên bàn.
Phát biểu của đại diện hội và chính quyền. Đại diện chi hội hoặc ban công tác người cao tuổi đọc danh sách các cụ tròn mốc, có khi điểm lại vài nét đóng góp của từng cụ cho thôn xóm. Đại diện chính quyền cơ sở có thể đến chúc mừng.
Trao giấy mừng thọ và quà. Từng cụ được mời lên, hoặc người trao đi xuống tận chỗ ngồi với cụ yếu. Món quà thường nhỏ: khăn, áo, hộp bánh, phong bì theo mức chung của hội. Giá trị chính nằm ở tờ giấy và khoảnh khắc được xướng tên trước làng.
Văn nghệ và chụp ảnh. Câu lạc bộ thơ, hát chèo, hát quan họ của làng hay góp vài tiết mục. Cuối buổi chụp ảnh chung, rồi các gia đình đón cụ về. Cả buổi thường gói trong một buổi sáng, vừa sức với các cụ.
Gia đình chuẩn bị cho cụ đi dự lễ chúc thọ của làng
Lễ của làng ngắn và đông người. Mấy việc dưới đây giúp cụ dự trọn vẹn mà không mệt:
- Hỏi chi hội người cao tuổi xem tên cụ đã có trong danh sách năm nay chưa, lễ làm ngày nào, ở đâu, giờ nào có mặt. Danh sách lập theo năm sinh trên giấy tờ, nên đôi khi tính lệch với tuổi mụ mà gia đình vẫn đếm.
- Chuẩn bị trang phục từ hôm trước: áo dài, áo the, khăn xếp hoặc bộ đồ cụ thích, thêm áo khoác mỏng vì hội trường đầu xuân hay lạnh, giày đế mềm chống trơn.
- Cử một người đưa đón và ngồi gần cụ. Lễ có thể kéo dài, cụ cần nước uống, cần đi vệ sinh, có khi cần thuốc uống theo giờ.
- Nếu cụ đi lại khó, báo trước với ban tổ chức để được xếp chỗ gần lối ra, hoặc hỏi xem ban tổ chức có thể đến chúc tại nhà không.
- Mang theo máy ảnh hoặc điện thoại chụp lại lúc cụ nhận giấy mừng thọ. Với nhiều cụ, tấm ảnh đó sẽ được lồng khung treo trong nhà nhiều năm.
- Về nhà, cất giữ giấy mừng thọ cẩn thận, tốt nhất lồng khung có kính để khỏi ẩm mốc. Đây là giấy tờ cụ thường quý.
Nếu gia đình cũng làm lễ riêng ở nhà, nên lùi sang ngày khác, đừng dồn cùng ngày để cụ có sức.
Những gì con cháu có thể góp cho lễ chung của làng
Lễ chúc thọ tập thể là việc của cộng đồng, nhưng con cháu có nhiều cách góp sức mà không biến nó thành dịp khoe của:
- Đóng góp vào quỹ hội người cao tuổi theo mức chung mà hội thông báo, không vượt lên để được xướng tên riêng.
- Góp công: kê bàn ghế, dọn sân, đưa đón các cụ neo đơn không có con cháu ở gần.
- Nếu gia đình làm nghề ảnh, có thể chụp ảnh chung cho tất cả các cụ trong buổi lễ, in tặng mỗi cụ một tấm.
- Nhà có người viết chữ đẹp có thể giúp hội viết tên các cụ lên giấy mừng thọ, kiểm cẩn thận chính tả và năm sinh.
- Con cháu ở xa có thể gửi lời chúc qua chi hội để đọc trong buổi lễ, nhất là với các cụ neo đơn ít người thăm.
Tinh thần cũ của làng là cả cộng đồng mừng cho người cao tuổi. Góp công cho lễ chung là cách giữ đúng tinh thần ấy, hơn là mỗi nhà làm thật to rồi so với nhau.
Giữ lại điều đáng quý của tục lên lão
Tục khao lão xưa có mặt nặng nề, nhưng cái lõi của nó vẫn đáng giữ: người cao tuổi được cộng đồng ghi nhận, có chỗ ngồi trang trọng, được hỏi ý trong việc chung. Ở nhiều thôn ngày nay, các cụ trong hội người cao tuổi vẫn tham gia hoà giải, giữ nếp ở nhà văn hoá, kể chuyện làng cho lớp trẻ.
Gia đình có thể nối lại tinh thần ấy theo cách nhỏ: dành chỗ ngồi giữa cho cụ trong mọi bữa cơm có khách, mời cụ nói vài lời đầu tiên khi họ hàng tụ họp, ghi lại những chuyện làng mà cụ còn nhớ. Với con cháu đi xa, một buổi đưa cụ về thăm đình làng, thăm các cụ cùng lứa cũng là món quà mừng thọ có ý nghĩa không kém một vật đắt tiền.
Muốn tìm hiểu kỹ hơn về lệ lên lão của chính làng mình, nơi hỏi tốt nhất là các cụ cao tuổi nhất trong làng, ban quản lý di tích đình, hoặc các tài liệu địa chí của địa phương. Mỗi làng có những chi tiết riêng mà không sách chung nào ghi đủ. Khi hỏi, nên ghi âm hoặc chép lại ngay, kèm tên người kể và năm kể, vì những ký ức này mất đi rất nhanh cùng lớp người cao tuổi nhất. Một bản ghi chép như thế, đóng thành tập gửi lại cho chi hội hoặc nhà văn hoá thôn, cũng là món quà mừng thọ chung cho cả làng.
Câu hỏi thường gặp
Lên lão bao nhiêu tuổi?
Không có tuổi chung. Mỗi làng xưa quy định trong hương ước, thường gặp là 50, 55 hoặc 60, có làng phân biệt lão nhiêu và các bậc lão cao hơn. Ngày nay hội người cao tuổi kết nạp hội viên theo quy định về người cao tuổi hiện hành, không còn theo lệ làng.
Khao lão có còn bắt buộc không?
Không. Lệ buộc người lên lão biện cỗ mời làng đã bị bỏ từ lâu trong các cuộc vận động xây dựng nếp sống mới. Gia đình nào muốn mời họ hàng, hàng xóm một bữa nhân dịp cụ lên lão thì tự nguyện, quy mô tuỳ ý.
Phụ nữ có được lên lão như nam giới không?
Trong lệ làng xưa, ngôi thứ ở đình phần lớn dành cho nam giới, các cụ bà thường sinh hoạt trong các hội riêng. Lễ chúc thọ của hội người cao tuổi ngày nay mừng cả cụ ông lẫn cụ bà như nhau theo năm sinh.
Giấy mừng thọ của hội có giá trị gì?
Đó là giấy ghi nhận của tổ chức hội và chính quyền cơ sở, mang ý nghĩa tinh thần. Nhiều cụ quý nó như bằng khen, treo trong nhà. Một số chế độ dành cho người cao tuổi dựa vào giấy tờ khác, nên hỏi cán bộ xã, phường khi cần làm thủ tục.
Cụ nhà ở thành phố có được chúc thọ như ở làng không?
Có. Chi hội người cao tuổi ở tổ dân phố cũng lập danh sách và tổ chức chúc thọ, có khi gộp vào buổi gặp mặt đầu năm. Nếu cụ mới chuyển đến, gia đình nên liên hệ chi hội để cụ được ghi tên.