Áo mừng thọ là bộ áo dài, thường màu đỏ hoặc vàng, con cháu may cho cụ mặc trong ngày lễ thọ, đi cùng khăn xếp với cụ ông hoặc khăn vấn với cụ bà. Chất liệu hay dùng là gấm, lụa tơ tằm, the hoặc vải pha có hoa văn, nhiều bộ thêu chữ Thọ hay hoa văn tròn ở ngực và tay áo. Đây là một trong những món quà mừng thọ quen thuộc nhất, vì cụ mặc nó đúng trong khoảnh khắc trang trọng nhất của buổi lễ.
Bài này đi qua những điều con cháu cần biết khi đặt may: chọn màu, chọn vải theo mùa và theo vùng, đo cho người già, kiểu cài khuy dễ mặc, khăn đi kèm, và một chỗ dễ hiểu lầm về chính chữ áo thọ. Mục tiêu là bộ áo cụ mặc vừa, không vướng, không nóng, và còn muốn mặc lại trong những dịp sau.
Vì sao màu đỏ và màu vàng
Trong mỹ thuật dân gian Việt Nam và Đông Á, màu đỏ gắn với hỷ sự, sự ấm áp và may mắn, nên xuất hiện trong cưới hỏi, Tết, và cả lễ mừng thọ. Màu vàng, nhất là vàng nghệ và vàng hoàng thổ, xưa gắn với sự tôn quý; áo vàng của cụ trong ngày thọ là cách con cháu tôn cụ lên vị trí cao nhất trong nhà. Hai màu này vì vậy trở thành lựa chọn mặc định của đa số gia đình.
Dù vậy không có quy định nào bắt buộc. Nhiều cụ ông thích áo the đen hoặc xanh lam truyền thống, giống áo các cụ vẫn mặc khi ra đình. Cụ bà có người thích màu mận, màu nâu trầm, màu ngà. Ở miền Nam, áo dài màu đỏ đô, đỏ mận khá phổ biến vì trông sang mà không chói. Một số gia đình chọn cùng một tông cho cả hai cụ trong lễ song thọ, cụ ông đậm hơn, cụ bà nhạt hơn.
Cách chọn chắc nhất là hỏi cụ, hoặc mở tủ áo cụ xem cụ hay mặc màu gì vào dịp quan trọng. Áo mừng thọ màu cụ không thích thì sau buổi lễ sẽ nằm im trong tủ; áo màu cụ ưng thì cụ mặc lại vào dịp Tết, đi lễ chùa, dự đám cưới cháu, và đó mới là món quà sống lâu.
Chọn chất liệu theo mùa và theo vùng
Vải đẹp trên ảnh chưa chắc dễ mặc với người già. Bảng dưới so các chất liệu hay dùng để may áo mừng thọ, nhìn từ phía người mặc.
| Chất liệu | Cảm giác khi mặc | Hợp với | Cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Gấm | Dày, đứng dáng, hơi cứng | Lễ mùa đông miền Bắc, phòng lạnh | Nóng khi trời ấm; nhiều loại gấm pha sợi tổng hợp bí, nên lót vải mềm bên trong |
| Lụa tơ tằm | Mềm, mát, rủ | Mùa hè, miền Trung và miền Nam | Dễ nhăn, dễ bắt vết nước; cần là cẩn thận, giặt tay |
| The, sa | Mỏng, thoáng, hơi xuyên | Áo ngoài của cụ ông, mặc chồng lên áo trong | Cần áo lót bên trong, không mặc một lớp |
| Nhung | Ấm, mịn, sang | Mùa đông, cụ bà | Nặng, dễ hằn vết khi ngồi lâu; khó giặt |
| Vải pha có in hoa văn | Nhẹ, ít nhăn, dễ giặt máy | Cụ yếu, cần thay giặt nhiều | Màu in có thể phai sau nhiều lần giặt; ít đứng dáng hơn gấm |
Nếu phân vân, chọn vải mềm và thoáng hơn là vải dày và bóng. Cụ ngồi hai, ba tiếng trong bộ áo, cảm giác dễ chịu quan trọng hơn vẻ lộng lẫy trên ảnh.
Nếu lễ làm ở nhà hàng có điều hoà mạnh, áo lụa mỏng có thể khiến cụ lạnh; chuẩn bị thêm một chiếc áo khoác len mỏng cùng tông màu để khoác ngoài lúc ngồi tiệc. Ngược lại, lễ làm ở sân nhà giữa mùa hè thì gấm dày là cực hình, dù trông rất đẹp trên ảnh.
Đo và may cho người cao tuổi
May áo dài cho người già khác may cho người trẻ ở mấy chỗ. Báo trước với thợ may rằng áo dành cho cụ bao nhiêu tuổi, đi lại thế nào, để thợ tính.
- Đo khi cụ ngồi lẫn khi đứng. Người già hay ngồi lâu trong lễ; số đo vòng bụng, vòng hông khi ngồi lớn hơn khi đứng, áo may sát theo số đứng sẽ bị căng.
- Nới rộng vòng nách và bắp tay. Cụ khó giơ tay cao, cần mặc vào dễ dàng mà không phải vặn người.
- Chọn kiểu cài dễ. Khuy bấm, khuy cài to hoặc khoá kéo giấu bên sườn dễ hơn hàng khuy nhỏ. Với cụ run tay, có thể may khuy giả bên ngoài, cài bằng khuy bấm bên trong.
- Tính chiều dài vạt. Áo quá dài dễ vướng chân khi bước bậc thềm, đặc biệt với cụ dùng gậy hay khung tập đi; nhiều nhà cắt ngắn hơn chuẩn vài phân.
- Đặt may sớm. Từ ba đến bốn tuần trước lễ là an toàn, có thời gian thử lại một lần và sửa.
- Thử áo một lần trước lễ, cho cụ mặc vào ngồi trên chính chiếc ghế sẽ ngồi trong ngày lễ, cử động tay như khi nhận quà.
Nếu cụ ở xa không đi thử được, gửi thợ một bộ áo cụ đang mặc vừa để lấy số đo, và chọn kiểu áo rộng rãi hơn một chút.
Khăn xếp, khăn vấn và những món đi kèm
Khăn xếp của cụ ông. Khăn xếp là loại khăn đóng sẵn thành vành, đội vào như mũ, thường may cùng màu hoặc đậm hơn áo. Đo vòng đầu cụ trước, vì khăn đóng sẵn rộng chật không chỉnh được nhiều. Cụ hói hoặc tóc mỏng nên chọn khăn có lót mềm để không bị trượt.
Khăn vấn của cụ bà. Khăn vấn kiểu truyền thống quấn quanh đầu, ngày nay phổ biến loại khăn vấn đóng sẵn như vành mũ cho dễ đội. Màu khăn thường cùng tông áo hoặc màu nhung đen.
Giày dép. Nhiều gia đình mua thêm đôi giày vải hoặc dép quai hậu đế mềm, chống trơn cho cụ. Đây là món nhỏ nhưng ảnh hưởng an toàn nhiều nhất trong ngày lễ đông người.
Quần đi kèm. Cụ ông thường mặc quần trắng hoặc quần cùng màu, cụ bà quần lụa đen hoặc trắng. Lưng quần chun mềm dễ mặc hơn lưng cài khuy.
Chữ thêu trên áo. Chữ Thọ hay hoa văn hình tròn ở ngực, ở lưng là phổ biến. Nếu nhờ thêu chữ Hán, nhờ người biết chữ kiểm mẫu trước khi thêu để không bị ngược nét hoặc sai chữ.
Đặt may hay mua sẵn: so mấy điểm trước khi quyết
Vừa người. Áo may đo vừa với dáng ngồi, độ còng lưng, độ dài tay của chính cụ. Áo may sẵn theo cỡ chung thường hợp với người trẻ, mặc lên người già hay bị chật nách, dài vạt. Cụ có dáng người đặc biệt thì gần như phải may đo.
Thời gian. Mua sẵn giải quyết được khi lễ đã cận ngày. May đo cần vài tuần và ít nhất một lần thử, khó với cụ ở xa hoặc đi lại khó.
Chất lượng vải. Khi may đo, bạn tự chọn và sờ được tấm vải, hỏi rõ tỉ lệ tơ tằm hay sợi pha. Áo may sẵn đôi khi ghi gấm, ghi lụa nhưng là vải tổng hợp; đọc nhãn thành phần sợi trong áo và hỏi người bán trước khi mua.
Mặc lại được không. Áo in chữ Thọ to vàng kim chỉ hợp ngày lễ thọ. Áo trơn hoặc hoa văn chìm, màu trầm, cụ có thể mặc lại vào dịp Tết, đi lễ, dự cưới. Nếu muốn món quà dùng được lâu, chọn kiểu thứ hai và để chữ Thọ ở khăn hoặc ở một chi tiết nhỏ.
Tầng chi phí. May đo bằng lụa tơ tằm hay gấm dệt tay thuộc tầng món lớn; áo may sẵn bằng vải pha thuộc tầng món vừa. Con cháu góp chung thường chọn được tầng trên mà mỗi người không phải gánh nhiều.
Một chỗ dễ hiểu lầm: chữ áo thọ còn có nghĩa khác
Trong tiếng Hán, chữ thọ y vốn chỉ bộ quần áo sắm sẵn cho người già mặc khi khâm liệm, gọi bằng chữ thọ để kiêng nói thẳng chuyện chết. Ở Việt Nam, một số vùng và nhiều gia đình gốc Hoa cũng dùng chữ áo thọ, đồ thọ, quần áo thọ theo nghĩa này. Có cụ tự sắm sẵn từ khi còn khoẻ và cất kỹ trong rương.
Vì vậy khi nói chuyện với cụ, với thợ may hoặc người bán, nên nói rõ là áo dài mặc ngày mừng thọ, áo mừng thọ, để khỏi nhầm. Đặc biệt đừng nói với cụ kiểu con may áo thọ cho bố nếu không chắc cụ hiểu theo nghĩa nào; có cụ sẽ chạnh lòng. Trong bài này, áo thọ luôn được dùng theo nghĩa áo mặc trong lễ mừng thọ.
Một số cửa hàng bán sẵn bộ áo mừng thọ in chữ Thọ to và nhiều hoa văn vàng kim. Trước khi mua, nhìn kỹ để chắc nó là áo lễ mừng thọ, không phải đồ dùng cho tang lễ; hai loại đôi khi bày cạnh nhau ở một số tiệm đồ lễ.
Sau ngày lễ: giữ áo để cụ còn mặc lại
Áo gấm, áo lụa sau buổi lễ nên giặt tay nhẹ bằng nước lạnh với chút xà phòng trung tính, hoặc đưa tiệm giặt khô, không vắt xoắn. Phơi trong bóng râm, lật mặt trái để giữ màu. Áo có chỉ thêu kim tuyến không nên ủi trực tiếp lên chỗ thêu.
Cất áo trong túi vải thoáng, treo trên mắc có vai rộng, tránh túi nilon kín vì dễ ẩm mốc trong mùa nồm. Có thể đặt thêm gói hút ẩm hoặc túi bồ kết khô trong tủ. Khăn xếp cất trong hộp cứng để giữ vành. Mỗi năm lấy ra phơi gió một lần vào ngày hanh khô, kiểm xem có vết ố hay mọt vải để xử lý sớm.
Nhiều cụ mặc lại bộ áo này vào mỗi dịp Tết, giỗ họ, cưới cháu, và rồi mặc tiếp trong lễ thọ mốc sau. Một bộ áo được giữ tốt trở thành kỷ vật của cả nhà; con cháu sau này nhìn ảnh các mốc thọ của cụ qua nhiều năm sẽ thấy cùng một tà áo, và đó là câu chuyện mà không món quà đắt tiền nào thay được.
Câu hỏi thường gặp
Áo mừng thọ nên do ai tặng?
Thường là con cháu góp chung, hoặc nhánh trưởng đứng ra may. Có nơi con gái hay may áo cho mẹ, con trai may cho cha. Không có quy định bắt buộc, nhưng các nhánh nên báo nhau để không trùng hai bộ.
Cụ đã có áo dài đẹp thì có cần may mới không?
Không cần. Nếu cụ quý bộ áo cũ, có thể đưa thợ chỉnh lại cho vừa, thay khuy, là phẳng. Tiền dành cho áo mới có thể chuyển sang món khác cụ cần hơn.
Áo màu trắng có dùng cho lễ mừng thọ được không?
Ở nhiều vùng miền Bắc và miền Trung, áo trắng gắn với tang phục nên người ta tránh dùng làm áo chính trong lễ thọ. Quần trắng mặc bên dưới thì vẫn bình thường. Nếu cụ thích màu sáng, màu ngà hay vàng nhạt là lựa chọn thay thế.
May áo mừng thọ mất bao lâu?
Tuỳ thợ và mùa. Mùa cao điểm trước Tết, các tiệm may áo dài có thể kín lịch nhiều tuần. Đặt từ ba đến bốn tuần trước lễ để có thời gian thử và sửa là an toàn.
Cụ ngồi xe lăn thì may áo dài thế nào?
Báo thợ để may vạt sau ngắn hơn hoặc xẻ tà cao hơn, tránh vạt áo cuốn vào bánh xe. Vải mềm, không trơn trượt khỏi ghế. Khuy bấm phía trước để người chăm sóc giúp mặc nhanh.
Có nên thêu tên cụ lên áo không?
Một số gia đình thêu tên và năm lễ ở mặt trong vạt áo như dấu kỷ niệm, nhìn từ ngoài không thấy. Cách này giữ được ký ức mà không làm áo kém trang nhã. Thêu tên to bên ngoài thì ít người làm.