Gậy chống là món quà mừng thọ vừa mang ý nghĩa tôn kính tuổi già trong văn hoá Đông Á, vừa là vật dụng giúp cụ đi lại vững hơn mỗi ngày. Để món quà đúng nghĩa, gậy phải vừa chiều cao của cụ, có đầu chống trượt tốt, cán cầm vừa tay, và kiểu gậy hợp với sức đi lại thật của cụ chứ không chỉ đẹp trong ảnh.
Bài này kể ngắn gốc gác của tục tặng gậy cho người cao tuổi, phân biệt gậy trúc, gậy gỗ chạm làm quà với các loại gậy hỗ trợ đi lại, hướng dẫn đo và kiểm một cây gậy, và bàn chỗ tế nhị nhất: nhiều cụ không muốn bị coi là cần gậy. Với cụ đã có bệnh về xương khớp hay thăng bằng, việc chọn dụng cụ hỗ trợ nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng; bài chỉ dừng ở góc chọn quà.
Gậy trong văn hoá kính lão
Trong sử sách Trung Hoa có ghi lệ triều đình ban gậy cho người cao tuổi, nổi tiếng nhất là chiếc gậy có đầu chạm hình chim cưu, gọi là cưu trượng, thời Hán. Cây gậy được ban không chỉ để chống mà còn là dấu hiệu được nhà nước kính trọng. Ở Việt Nam, sách vở và tranh dân gian cũng hay vẽ các cụ già cầm gậy trúc, gậy song bên cạnh tùng hạc, như hình ảnh của tuổi thọ an nhàn.
Trong đời sống làng xã, cây gậy còn gắn với hình ảnh bậc lão làng ngồi chiếu trên, đi lễ đình, dự việc họ. Một cây gậy tốt, nước gỗ bóng theo năm tháng, thường được con cháu giữ lại sau này như kỷ vật của ông bà. Vì vậy khi tặng gậy trong lễ thọ, con cháu không chỉ tặng một dụng cụ mà tặng một vật có thể theo cụ nhiều năm và ở lại trong nhà.
Cũng cần biết một điều dân gian liên quan: trong tang lễ truyền thống ở nhiều vùng miền Bắc, con trai chống gậy tre khi để tang cha, chống gậy vông hoặc gậy gỗ khi để tang mẹ. Vì liên tưởng này, một số gia đình ngại tặng cây gậy tre trơn trong ngày vui. Đây là quan niệm, không phải điều cấm; cách xử lý nhẹ nhàng là chọn gậy trúc có đốt đẹp, gậy gỗ, hoặc gậy có tay cầm chạm, trông rõ là đồ mừng. Nếu cụ hoặc gia đình không bận tâm chuyện này, gậy tre đẹp vẫn là món dùng tốt, nhẹ và bền.
Gậy làm quà khác gì gậy hỗ trợ đi lại
Không phải gậy nào cũng hợp với mọi cụ. Bảng dưới so các loại hay gặp, nhìn từ mức độ đi lại của người dùng.
| Loại | Hợp với | Điểm mạnh | Điểm cần cân nhắc |
|---|---|---|---|
| Gậy trúc, gậy song tự nhiên | Cụ còn đi vững, dùng gậy chủ yếu cho chắc tay khi ra ngoài | Nhẹ, đẹp, mang dáng truyền thống | Chiều cao cố định, phải cắt theo người; đầu gậy cần bọc cao su |
| Gậy gỗ chạm tay cầm | Món quà trang trọng, cụ dùng khi đi lễ, đi thăm họ hàng | Đẹp, giữ được lâu, thành kỷ vật | Thường nặng; đầu chạm cầu kỳ có thể cấn tay khi chống lâu |
| Gậy kim loại một chân điều chỉnh được | Cụ cần gậy hằng ngày | Nhẹ, chỉnh chiều cao, đầu cao su thay được | Trông như đồ y tế, ít tính quà |
| Gậy ba chân, bốn chân | Cụ yếu chân, mất thăng bằng, sau tai biến hoặc phẫu thuật | Đứng vững hơn, tự đứng được khi buông tay | Nặng hơn, đi cầu thang khó; nên chọn theo tư vấn chuyên môn |
| Gậy gấp gọn | Cụ hay đi xa, đi du lịch cùng con cháu | Gấp bỏ túi, mang lên xe dễ | Khớp nối cần kiểm định kỳ |
Nếu cụ đã quen một cây gậy y tế, món quà hợp hơn có thể là cây gậy trang trọng thứ hai để dùng khi đi lễ, đi ăn cỗ, còn cây cũ vẫn dùng hằng ngày trong nhà.
Đo chiều cao gậy cho đúng
Gậy sai chiều cao là nguyên nhân hay gặp khiến người già đau vai, cúi lưng hoặc mất thăng bằng. Cách đo phổ biến mà các hướng dẫn phục hồi chức năng dùng như sau:
- Cho cụ đứng thẳng hết mức có thể, đi đôi giày hay dép thường mang khi ra ngoài.
- Để hai tay buông tự nhiên dọc thân người.
- Đo từ mặt sàn lên đến nếp gấp cổ tay. Đó là chiều cao tay cầm của gậy.
- Khi cụ cầm gậy, khuỷu tay sẽ hơi gập nhẹ. Nếu tay phải thẳng đơ là gậy quá thấp, nếu vai bị đẩy lên là gậy quá cao.
- Với gậy trúc, gậy gỗ không chỉnh được, nhờ thợ cắt bớt ở phần chân rồi lắp lại đầu cao su. Không cắt phần tay cầm.
- Với cụ còng lưng nhiều hoặc có bệnh khớp, đo theo tư thế đứng thoải mái nhất của cụ và nên hỏi chuyên viên phục hồi chức năng.
Nếu định tặng bất ngờ, có thể lấy số đo từ cây gậy cụ đang dùng, hoặc đo chiếc ghế, cái bàn mà cụ hay chống tay khi đứng dậy để ước lượng.
Kiểm một cây gậy trước khi mua làm quà
Đầu chống trượt. Đầu gậy phải bọc cao su dày, có vân, bám tốt trên nền gạch men ướt. Gậy trúc, gậy gỗ mỹ nghệ nhiều khi chỉ có bịt đồng hoặc bịt nhựa cứng để đẹp, rất trơn. Mua thêm vài đầu cao su thay thế, vì đầu này mòn theo thời gian.
Tay cầm. Tay cầm vừa lòng bàn tay cụ, không có góc nhọn. Tay cầm hình chữ T hoặc tay cầm cong dễ đỡ lực hơn núm tròn nhỏ. Đầu rồng, đầu hạc chạm nổi đẹp nhưng nên sờ thử xem chỗ đặt lòng bàn tay có cấn không.
Trọng lượng. Nhấc thử bằng một tay trong một phút. Gậy gỗ quý đặc ruột có thể khá nặng, cụ yếu tay cầm lâu sẽ mỏi. Trúc, song nhẹ hơn nhiều.
Thân thẳng và chắc. Đặt gậy lên mặt bàn lăn thử để xem có cong vênh. Ấn nhẹ thân gậy xuống đất bằng cả trọng lượng người lớn xem có kêu răng rắc ở mắt gỗ hay đốt trúc không.
Nước sơn, nước gỗ. Lớp sơn bóng không bong tróc, không dính tay, không có mùi hắc. Nếu là sơn ta hoặc sơn tổng hợp, hỏi người bán để biết cách lau chùi.
Trao gậy thế nào để cụ không chạnh lòng
Đây là chỗ tế nhị nhất. Không ít cụ khoẻ mạnh coi việc được tặng gậy như một lời nhắc rằng mình đã yếu, và thấy buồn chứ không vui. Có cụ cần gậy nhưng ngại chống vì sợ người làng nhìn. Món quà dù tốt đến đâu mà cụ cất vào góc thì cũng chẳng giúp được gì.
Cách dễ được đón nhận là gắn cây gậy với ý nghĩa tôn kính hơn là với chuyện sức khoẻ. Khi trao, người con có thể kể rằng ngày xưa người cao tuổi được làng, được triều đình tặng gậy để tỏ lòng kính trọng, và con cháu muốn giữ nếp ấy. Một cây gậy trúc đẹp hoặc gậy gỗ chạm tay cầm được giới thiệu như vật dùng khi đi lễ, đi thăm họ hàng, khác hẳn cây gậy kim loại của bệnh viện.
Nếu cụ thật sự cần gậy để đi lại an toàn, đừng ép trong ngày lễ. Để cụ cầm thử, đi vài bước trong sân, rồi một người con thân nhất nói chuyện riêng sau đó. Nhiều cụ chỉ quen gậy khi thấy nó giúp mình đi chợ, ra vườn đỡ mỏi chân. Một cây gậy vừa tay, nhẹ, đẹp sẽ tự thuyết phục cụ trong vài tuần.
Món đi kèm làm quà trọn vẹn hơn
Cây gậy đứng riêng đôi khi trông đơn điệu. Vài món đi kèm làm quà đầy đặn và hữu ích hơn:
- Hộp gỗ hoặc túi vải dài để cất gậy khi mang đi xa, giữ cho nước gỗ không trầy.
- Dây đeo cổ tay buộc ở tay cầm, để cụ buông gậy khi cần mở cửa, cầm đồ mà gậy không rơi.
- Móc treo gậy gắn mép bàn, giúp cụ ngồi ăn không phải dựng gậy vào tường dễ đổ.
- Vài đầu cao su dự phòng đúng cỡ.
- Một tấm thẻ nhỏ ghi dòng đề tặng ngắn, ví dụ tên con cháu và dịp mừng thọ, đặt trong hộp hoặc khắc kín đáo ở thân gậy gần tay cầm.
Với cụ hay đi lễ chùa, đi chợ quê đường đất, có thể chọn thêm đầu gậy loại có gai kim loại thu vào được cho đường trơn; hỏi người bán xem loại đó có hợp với nền nhà cụ không, vì gai kim loại rất trơn trên gạch men.
Đóng gói cũng nên tính: gậy dài khó bọc như hộp quà thường. Một túi vải dài màu đỏ hoặc màu trầm có dây rút, buộc thêm nơ nhỏ ở tay cầm, vừa gọn vừa đủ trang trọng để trao trong lễ, lại dùng tiếp được khi cụ mang gậy đi xa.
Giữ cây gậy bền và an toàn theo năm tháng
Một cây gậy làm quà chỉ thật sự là quà khi nó vẫn an toàn sau nhiều năm dùng. Đầu cao su là bộ phận mòn nhanh nhất: khi vân dưới đáy đã nhẵn, cao su chai cứng hoặc nứt, gậy dễ trượt trên nền ướt. Con cháu ở cùng cụ nên lật đầu gậy xem vài tháng một lần, thay ngay khi thấy mòn, đừng đợi cụ trượt ngã mới để ý.
Với gậy trúc, gậy gỗ, kiểm thân gậy sau mùa nồm và mùa hanh: vết nứt dọc nhỏ ở đốt trúc hay ở chân gậy là dấu hiệu nên ngừng dùng để chống, giữ lại làm kỷ vật. Gậy kim loại điều chỉnh được thì kiểm chốt khoá chiều cao, vì chốt lỏng khiến gậy tụt xuống đột ngột khi cụ dồn lực.
Lau tay cầm bằng khăn ẩm rồi lau khô, không ngâm nước. Không dựng gậy ngoài hiên mưa nắng. Nếu cụ đổi giày dép có đế dày hơn hoặc mỏng hơn hẳn, đo lại chiều cao gậy, vì chỉ vài phân chênh lệch cũng làm thay đổi tư thế. Những việc nhỏ này con cháu ở xa có thể nhắc qua điện thoại, người ở gần làm trong năm phút.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tặng gậy cho cụ còn khoẻ, chưa cần chống?
Tuỳ cụ. Một cây gậy trúc hay gậy gỗ đẹp có thể được tặng như vật trang trọng dùng khi đi lễ, đi đường xa. Nếu cụ nhạy cảm với chuyện tuổi tác, hỏi khéo trước hoặc chọn món khác, đợi khi cụ cần mới tặng.
Gậy cầm tay trái hay tay phải?
Theo hướng dẫn phổ biến của ngành phục hồi chức năng, gậy cầm ở tay bên chân khoẻ, tức đối diện bên chân đau hoặc yếu. Đây là nguyên tắc chung; người có bệnh lý cụ thể nên được chuyên viên phục hồi chức năng hướng dẫn trực tiếp.
Gậy trúc có bền không?
Trúc đã xử lý chống mọt và phủ sơn tốt có thể dùng nhiều năm. Cần giữ khô, tránh để ngoài mưa, và thay đầu cao su khi mòn. Trúc chưa xử lý dễ nứt dọc thân khi gặp thời tiết hanh khô hoặc nồm ẩm.
Khắc chữ lên gậy có làm yếu gậy không?
Khắc nông ở phần thân dày gần tay cầm thì không đáng kể. Tránh khắc sâu ở phần thân mảnh gần chân gậy hoặc ở đốt trúc, vì đó là chỗ chịu lực khi chống.
Cụ đã có khung tập đi thì còn tặng gậy được không?
Khung tập đi và gậy dùng cho mức độ hỗ trợ khác nhau. Nếu cụ đang dùng khung theo chỉ dẫn chuyên môn, đừng tự đổi sang gậy. Có thể tặng gậy như vật lưu niệm, nhưng hỏi ý người đang theo dõi phục hồi cho cụ trước khi để cụ dùng.