Câu đối và hoành phi làm quà hợp nhất với những dịp gắn với một ngôi nhà hay một dòng họ: mừng thọ người cao tuổi, khánh thành nhà thờ họ, mừng nhà mới của gia đình có nếp truyền thống; với nhà hiện đại, một đôi câu đối giấy hay một bức hoành phi nhỏ thường dễ treo hơn đồ gỗ lớn. Món quà này nặng ý và nặng cả về kích thước, nên trước khi đặt cần hỏi gia chủ chỗ treo và nội dung.
Bài này không soạn câu đối mới; nội dung nên lấy từ những câu có nguồn trong sách hoặc nhờ người am hiểu Hán Nôm chọn. Ở đây bàn cách chọn dạng (câu đối giấy, câu đối gỗ, hoành phi, cuốn thư), chất liệu, cỡ, cách nhận biết vế trên vế dưới, cách treo, và những trường hợp không nên tự ý tặng.
Câu đối, hoành phi, cuốn thư: phân biệt nhanh
Ba dạng này thường đi cùng nhau trong nhà truyền thống nhưng có vai trò khác nhau. Hiểu đúng giúp bạn đặt đúng thứ người nhận cần.
| Dạng | Hình thức | Vị trí treo thường gặp | Ghi chú khi làm quà |
|---|---|---|---|
| Câu đối | Hai vế dài, số chữ bằng nhau, treo thành đôi | Hai bên cột, hai bên cửa, hai bên bàn thờ hoặc bức tường chính | Phải tặng đủ đôi; nội dung đối ý, đối thanh |
| Hoành phi | Bức ngang, thường ba đến bốn chữ Hán lớn | Phía trên chính giữa, ở trên cặp câu đối hoặc trên cửa | Một bức đơn, hợp tặng riêng cho phòng khách, nhà thờ họ |
| Cuốn thư | Tấm có hình như cuộn giấy mở, hai đầu cuộn lại | Treo cao như hoành phi, hay gặp ở không gian thờ | Kiểu dáng cầu kỳ, thường làm bằng gỗ |
Trong nhà truyền thống, bộ hoành phi và câu đối thường được làm cùng nhau để nội dung ăn ý. Nếu gia chủ đã có hoành phi, tặng thêm một đôi câu đối nội dung lạc ý sẽ làm bộ đồ lệch. Hỏi trước là cách duy nhất để tránh tình huống này.
Dịp nào hợp, dịp nào nên tránh
Mừng thọ cụ cao tuổi. Con cháu hoặc học trò cũ tặng đôi câu đối giấy, câu đối vải để treo trong ngày lễ, sau đó gia đình cuộn giữ làm kỷ niệm. Câu đối gỗ mừng thọ là món lớn, thường do cả họ hoặc cả lớp góp chung.
Mừng nhà mới, nhà có gian khách truyền thống. Hoành phi nhỏ hoặc đôi câu đối nội dung về nếp nhà, sự yên ổn, hợp treo phòng khách. Nhà phố, chung cư nhỏ thì nên chọn khổ vừa, chất liệu nhẹ.
Khánh thành nhà thờ họ, đình làng. Con cháu xa quê, người trong họ hay góp hoành phi, câu đối. Đây là việc chung của dòng họ, phải bàn với ban khánh thành hoặc trưởng họ về nội dung, kích thước, chỗ treo trước khi đặt.
Không gian thờ trong nhà riêng. Hoành phi, câu đối trên bàn thờ gia tiên là việc của gia chủ. Người ngoài không nên tự đặt rồi mang tới; nếu muốn góp, hỏi xem gia đình có cần không và để họ quyết định nội dung.
Mừng cưới, sinh nhật bạn trẻ. Không phải dịp hợp với hoành phi, câu đối gỗ. Một bức thư pháp nhỏ hoặc món quà khác tự nhiên hơn.
Nhận biết vế trên, vế dưới và chiều đọc
Câu đối có hai vế, mỗi vế có số chữ bằng nhau, ý đối nhau, từ loại đối nhau. Quy tắc dễ kiểm nhất để biết vế nào là vế trên là thanh của chữ cuối: theo lệ thường, vế trên kết thúc bằng một chữ thanh trắc (sắc, hỏi, ngã, nặng), vế dưới kết thúc bằng chữ thanh bằng (không dấu hoặc dấu huyền). Đọc âm Hán Việt của chữ cuối mỗi vế là phân biệt được.
Về cách treo, lệ phổ biến là khi đứng đối diện bức tường hay cửa, vế trên treo bên phải người nhìn, vế dưới treo bên trái. Như vậy người xem đọc từ phải sang trái, đúng chiều đọc chữ Hán viết dọc truyền thống. Treo ngược tuy không ai trách thẳng, nhưng người hiểu chữ nhìn vào sẽ thấy ngay.
Hoành phi chữ Hán viết ngang theo lối cũ cũng đọc từ phải sang trái. Một số hoành phi hiện nay viết từ trái sang phải theo thói quen đọc mới. Khi đặt làm, nói rõ chiều viết với người làm và ghi lại; khi nhận, nhờ người đọc được chữ Hán kiểm cả thứ tự chữ lẫn chiều.
Câu đối chữ quốc ngữ cũng theo cùng logic: vế trên bên phải người nhìn. Câu đối quốc ngữ dễ đọc, hợp nhà trẻ, nhưng vẫn cần giữ quy tắc đối ý, đối thanh, nếu không sẽ chỉ là hai câu ghép lại.
Chọn chất liệu theo dịp và nhà người nhận
Câu đối, hoành phi được làm từ nhiều chất liệu, khác nhau về độ bền, trọng lượng và mức trang trọng:
| Chất liệu | Đặc điểm | Hợp với |
|---|---|---|
| Giấy đỏ, giấy dó viết tay | Nhẹ, dễ thay theo mùa, nét bút tay rõ | Ngày lễ mừng thọ, Tết, nhà hiện đại |
| Vải, lụa | Mềm, cuộn cất được, màu tươi | Treo trong buổi lễ, tặng làm kỷ niệm |
| Gỗ khắc, sơn mộc hoặc sơn màu | Bền, trang nhã, nặng vừa | Phòng khách nhà truyền thống, nhà vườn |
| Gỗ sơn son thếp vàng | Rực rỡ, rất trang trọng, nặng, cần thợ giỏi | Nhà thờ họ, đình, không gian thờ lớn |
| Gỗ khảm trai | Chữ khảm sáng ánh xà cừ trên nền gỗ tối | Phòng khách sang, quà lưu niệm lớn |
Đồ gỗ lớn cần tường hoặc cột chịu lực và móc treo chắc. Trước khi đặt, hỏi gia chủ chất liệu tường; tường thạch cao trong chung cư không treo được câu đối gỗ nặng nếu không gia cố. Với đồ khảm, sơn mài, kỹ thuật làng nghề và cách phân biệt thật giả được bàn kỹ ở các trang chuyên về mỹ nghệ.
Các bước đặt làm câu đối, hoành phi làm quà
Đặt làm một bộ hoành phi câu đối, nhất là đồ gỗ, cần thời gian và nhiều khâu kiểm. Trình tự gợi ý:
- Hỏi gia chủ (hoặc ban khánh thành) chỗ treo, kích thước tối đa, đồ đã có, mong muốn về nội dung.
- Chọn nội dung từ sách hoặc nhờ người am hiểu Hán Nôm chọn; ghi rõ chữ Hán, âm đọc, nghĩa của từng vế và hoành phi.
- Thống nhất chất liệu, kiểu khắc (chìm hay nổi), màu sơn, có thếp hay không.
- Xin bản vẽ chữ theo đúng tỉ lệ thật; nhờ người đọc chữ Hán kiểm bản vẽ trước khi khắc, vì chữ đã khắc vào gỗ rất khó sửa.
- Thống nhất lạc khoản: tên người hoặc nhóm tặng, năm tặng, khắc ở đâu cho kín đáo.
- Hẹn ngày giao trước ngày lễ đủ xa để còn treo thử, chỉnh độ cao.
- Khi giao, kiểm vế trên vế dưới, chiều chữ, độ chắc của móc treo; chụp ảnh lưu lại.
Với tranh giấy, các bước gọn hơn nhiều, nhưng vẫn giữ hai bước quan trọng: kiểm chữ trước khi viết bản chính và kiểm vế trên vế dưới trước khi treo. Một đôi câu đối giấy treo đúng trang nghiêm hơn một bộ gỗ lớn treo ngược.
Treo cho cân: độ cao, khoảng cách, ánh sáng
Câu đối treo hai bên thường để mép trên ngang nhau, cách đều trục giữa (cửa, bàn thờ hoặc bức tranh chính). Hoành phi đặt chính giữa, phía trên, mép dưới hoành phi cách đầu câu đối một khoảng vừa mắt để cả bộ nhìn liền thành một khối. Không có con số cố định; đứng lùi lại vài bước nhìn, chỉnh đến khi cân là được.
Độ cao treo nên tính theo tầm nhìn người ngồi trong phòng khách và chiều cao trần. Trần thấp mà treo hoành phi quá cao sẽ sát trần, nhìn bí; trần cao mà treo thấp thì bộ câu đối bị đồ đạc che. Với nhà có bàn ghế lớn ở giữa, đo chiều cao tủ, bàn trước để câu đối không bị che chân.
Ánh sáng giúp đồ sơn son thếp vàng, khảm trai lên màu. Một dải đèn hắt nhẹ từ trên xuống hợp hơn đèn rọi thẳng gây loá. Đồ giấy thì tránh đèn nóng đặt quá gần. Khi trao quà, nếu gia chủ đồng ý, người tặng có thể nhờ thợ đến treo giúp; đó là phần dịch vụ người nhận thường rất cảm kích, nhất là với đồ gỗ nặng.
Câu đối treo theo dịp và câu đối treo lâu dài
Không phải đôi câu đối nào cũng để treo mãi. Câu đối giấy đỏ treo ngày Tết, câu đối vải treo trong buổi mừng thọ, câu đối dán cổng ngày cưới là đồ theo dịp: treo trong vài ngày, sau đó cuộn cất hoặc thay. Câu đối gỗ, hoành phi khắc thì ngược lại, là đồ gắn với ngôi nhà, treo cả chục năm, có khi nhiều đời.
Phân biệt hai loại này giúp chọn đúng quà. Khách mời dự lễ mừng thọ mang tới một đôi câu đối giấy viết tay là món vừa phải, gia đình dùng ngay trong lễ rồi giữ làm kỷ niệm. Mang tới một bộ câu đối gỗ là việc lớn, gia đình phải tìm chỗ treo vĩnh viễn, nên chỉ hợp khi con cháu hoặc nhóm học trò đã bàn trước với gia chủ.
Với đồ treo lâu dài, nội dung cũng cần chung hơn, nói về nếp nhà, đạo học, sự hoà thuận, để năm nào đọc lên cũng hợp. Nội dung gắn chặt với một sự kiện, như mừng một mốc tuổi, hợp hơn với đồ treo theo dịp hoặc với dòng lạc khoản nhỏ.
Những lỗi hay gặp khi tặng câu đối, hoành phi
Tặng lẻ một vế. Câu đối luôn đi thành đôi; một vế đơn không thành câu đối. Nếu chỗ treo chỉ đủ cho một bức, chọn hoành phi hoặc tranh chữ.
Nội dung lạc chỗ. Câu đối vốn soạn cho đình chùa, nhà thờ họ mang về treo phòng khách gia đình trẻ, hoặc câu đối mừng thọ treo ở văn phòng, đều lạc. Hỏi người am hiểu Hán Nôm nội dung câu ấy vốn dùng ở đâu.
Chữ khắc sai. Lỗi nét, lỗi chữ trên đồ gỗ khắc rất khó sửa và tồn tại nhiều năm. Kiểm bản vẽ trước khi khắc là bước không được bỏ.
Kích thước không vừa. Câu đối dài hơn khoảng tường giữa trần và đồ đạc, hoành phi rộng hơn bức tường là chuyện có thật khi người tặng đoán số đo. Đo trước, hoặc nhờ gia chủ đo.
Mang đến bất ngờ. Với đồ gỗ lớn, sự bất ngờ là rủi ro: gia chủ có thể đã đặt bộ khác, hoặc không muốn treo. Quà này cần bàn trước, chỉ giữ bất ngờ ở phần nội dung lạc khoản nếu muốn.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt vế trên và vế dưới của câu đối?
Theo lệ thường, chữ cuối của vế trên mang thanh trắc (sắc, hỏi, ngã, nặng), chữ cuối của vế dưới mang thanh bằng (không dấu hoặc dấu huyền). Đọc âm Hán Việt hoặc quốc ngữ của chữ cuối mỗi vế là phân biệt được. Không chắc thì hỏi người viết hoặc người làm.
Đứng nhìn vào thì vế trên treo bên nào?
Lệ phổ biến là vế trên treo bên phải người đứng nhìn, vế dưới bên trái, để đọc từ phải sang trái theo chiều chữ Hán truyền thống. Một số nơi có cách treo khác theo nếp địa phương; nếu nhà thờ họ hay đình làng đã có lệ riêng thì theo lệ ấy.
Có nên tự soạn câu đối để tặng không?
Chỉ nên nếu bạn thật sự am hiểu luật đối. Câu đối tự soạn sai luật, treo lâu năm ở nơi trang trọng, sẽ thành điều khó xử cho gia chủ. An toàn hơn là chọn câu có nguồn trong sách hoặc nhờ người am hiểu Hán Nôm chọn giúp, rồi ghi rõ nguồn khi trao.
Tặng hoành phi cho nhà chung cư có hợp không?
Hợp nếu chọn khổ nhỏ, chất liệu nhẹ như gỗ mỏng sơn mộc hoặc tranh chữ ngang đóng khung, và hỏi trước gia chủ về chỗ treo. Tường thạch cao cần móc chuyên dụng. Hoành phi gỗ lớn sơn son thếp vàng thường quá nặng và quá trang nghiêm cho căn hộ nhỏ.
Câu đối giấy mừng thọ treo xong thì giữ thế nào?
Sau buổi lễ, để câu đối khô hẳn, cuộn lỏng quanh ống giấy cứng, bọc giấy mềm, cất nơi khô ráo. Nhiều gia đình giữ câu đối mừng thọ của các mốc tuổi thành một bộ kỷ niệm. Muốn treo lâu dài thì đem bồi và đóng khung.
Góp hoành phi cho nhà thờ họ cần lưu ý gì?
Đây là việc chung của dòng họ nên phải bàn với trưởng họ hoặc ban khánh thành về nội dung, kích thước, vị trí, chất liệu để hài hoà với đồ đã có. Lạc khoản ghi tên người hoặc chi họ góp nên khắc nhỏ, kín đáo. Không tự ý làm rồi mang đến.