Theo nếp phổ biến của người Việt, mừng thọ bắt đầu từ tuổi 60 (lục tuần), rồi đến 70 (thất tuần), 80 (bát tuần), 90 (cửu tuần) và 100 (bách tuế). Nhiều gia đình còn làm lễ ở các mốc lẻ 65, 75, 85, và có nơi mừng từ tuổi 50. Phần đông tính theo tuổi mụ, tức tuổi âm lịch cộng thêm một so với tuổi tròn, nên lễ thường rơi vào dịp đầu xuân năm cụ tròn mốc theo cách đếm của làng.
Bài này giải nghĩa từng mốc: tên gọi từ đâu ra, vì sao 60 gắn với chữ hoa giáp, 70 gắn với hai chữ cổ hy, các cách gọi hạ thọ, trung thọ, thượng thọ khác nhau giữa các vùng, và những tình huống gia đình hay lúng túng như cụ ông, cụ bà cùng tròn mốc trong một năm hoặc cụ không muốn làm lễ. Mục đích là để con cháu bàn với nhau trên cùng một cách hiểu, rồi chọn cách làm hợp nếp nhà mình.
Bảng tên gọi các mốc mừng thọ
Tên các mốc phần lớn là chữ Hán Việt, đọc nghĩa đen là hiểu. Bảng dưới gom cách gọi thường gặp; một số tên có gốc từ sách xưa, ghi rõ ở cột cuối để bạn kể lại cho đúng.
| Tuổi | Tên thường gọi | Nghĩa đen | Ghi chú nguồn gốc |
|---|---|---|---|
| 50 | Ngũ tuần | năm mươi năm | Có nơi đã mừng, nhất là các làng xưa cho lên lão sớm; nhiều nhà ngày nay coi là sinh nhật lớn hơn là lễ thọ |
| 60 | Lục tuần, hoa giáp | sáu mươi năm; một vòng can chi | Sáu mươi năm là trọn một vòng sáu mươi tổ hợp can chi, năm tuổi mụ 61 trở lại đúng can chi năm sinh |
| 70 | Thất tuần, cổ hy | bảy mươi năm; xưa nay hiếm | Hai chữ cổ hy lấy từ câu thơ của Đỗ Phủ trong bài Khúc Giang: nhân sinh thất thập cổ lai hy |
| 80 | Bát tuần | tám mươi năm | Nhiều nơi gọi là thượng thọ, một số nơi dành chữ này cho mốc 90 |
| 90 | Cửu tuần | chín mươi năm | Mốc được chính quyền cấp tỉnh chúc thọ theo quy định về người cao tuổi hiện hành |
| 100 | Bách tuế, bách niên | trăm năm | Mốc được Chủ tịch nước chúc thọ; nhà có cụ trăm tuổi thường làm lễ lớn nhất |
Ngoài ra, sách Luận Ngữ có đoạn Khổng Tử tự kể các chặng đời mình, trong đó tuổi sáu mươi là nhĩ thuận (tai nghe điều gì cũng thuận) và tuổi bảy mươi là tòng tâm sở dục bất du củ (theo lòng muốn mà không vượt khuôn phép). Vì vậy trên quà mừng thọ, đôi khi bạn gặp hai chữ nhĩ thuận cho cụ sáu mươi. Đó là cách nói văn chương, không phải tên lễ chính thức.
Tính tuổi mụ hay tuổi tròn: chọn năm nào để làm lễ
Tuổi mụ là cách đếm truyền thống: đứa trẻ vừa sinh đã tính một tuổi, và cứ qua Tết Nguyên Đán thì cộng thêm một tuổi, không đợi tới ngày sinh. Vì thế một cụ sinh cuối năm âm lịch có thể hơn tuổi tròn tới gần hai tuổi trong vài tuần đầu năm mới. Lễ mừng thọ ở làng xưa gần như luôn theo tuổi mụ, và làm vào dịp đầu xuân, khi cả làng cùng một lúc mừng cho tất cả các cụ tròn mốc trong năm.
Ngày nay, giấy tờ, bảo hiểm và các chế độ dành cho người cao tuổi đều tính theo tuổi dương lịch ghi trên căn cước. Danh sách chúc thọ của chi hội người cao tuổi ở thôn, tổ dân phố thường cũng lấy năm sinh dương lịch để lập. Nên trong cùng một năm, có thể xảy ra chuyện gia đình mừng cụ thất tuần theo tuổi mụ, còn tên cụ chỉ có trong danh sách chúc thọ của hội vào năm sau.
Cách xử lý đơn giản là hỏi chính cụ. Nhiều cụ quen đếm tuổi mụ cả đời và thấy lễ năm đó mới đúng là lễ của mình. Có cụ lại thích làm đúng ngày sinh nhật dương lịch để con cháu ở xa dễ xin nghỉ. Không cách nào sai; điều cần tránh là để các nhánh trong nhà hiểu khác nhau rồi người chuẩn bị năm nay, người nhắc năm sau. Chốt một cách đếm, ghi vào sổ việc họ hoặc nhóm nhắn tin gia đình, lần sau cứ thế mà theo.
Hạ thọ, trung thọ, thượng thọ: vì sao mỗi nơi nói một kiểu
Không có một chuẩn chung. Các chữ hạ thọ, trung thọ, thượng thọ đều có trong sách xưa nhưng mỗi sách gắn với mốc tuổi khác nhau. Cách xếp hay gặp nhất ở miền Bắc là 60 hạ thọ, 70 trung thọ, 80 thượng thọ. Có làng gọi luôn 70 là thượng thọ, có nơi để chữ thượng thọ cho cụ từ 90 trở lên.
Thượng thọ thường được dùng như lời tôn xưng. Trong đời sống, người ta nói lễ thượng thọ, mừng thượng thọ cho cả cụ 80 lẫn cụ 90, vì chữ thượng nghe trọng hơn. Khi in thiệp mời hay khắc chữ lên quà, nhiều gia đình chọn ghi rõ con số, ví dụ mừng thọ bát tuần, để khỏi phải tranh luận cách gọi.
Ở chính quyền và hội người cao tuổi, cách gọi theo con số. Văn bản hành chính dùng tuổi cụ thể như 70, 75, 80, 85, 90, 95, 100 thay vì chữ hạ, trung, thượng. Khi điền thông tin xin chúc thọ, cứ ghi tuổi và năm sinh là đủ.
Kiểm cách gọi của làng mình trước khi in. Nếu nhà ở vùng có hương ước cũ hoặc có nhà thờ họ, hỏi các cụ trong ban liên lạc họ hoặc chi hội người cao tuổi xem nơi đó quen gọi ra sao. Dòng chữ trên câu đối, hoành phi, quà đề tặng mà dùng khác cách gọi của làng thì không sai, nhưng dễ thành chuyện để người lớn nhắc.
Mốc nào nên làm lễ lớn, mốc nào làm nhỏ
Không phải mốc nào cũng cần cỗ bàn. Kinh nghiệm của nhiều gia đình là chia theo sức khoẻ của cụ và nhịp của con cháu, chứ không theo áp lực phải bằng nhà hàng xóm:
- Lục tuần: nhiều cụ còn đi làm hoặc vừa nghỉ hưu, thích một bữa ấm cúng với con cháu hơn là lễ có khách. Đây là mốc hợp để tặng món dùng lâu, ví dụ bộ ấm chén tốt, chiếc đồng hồ để bàn, cuốn sách cụ thích.
- Thất tuần: mốc được coi trọng nhất trong đời nhiều người vì gắn với chữ cổ hy. Đây là lần đầu nhiều gia đình may áo thọ, làm lễ có họ hàng và hàng xóm.
- Bát tuần: thường làm lễ lớn hơn nữa, có khi kết hợp giỗ họ hoặc dịp Tết để con cháu ở xa về đông đủ. Cần tính sức của cụ: lễ ngắn, chỗ ngồi tựa lưng, không bắt cụ đứng lâu.
- Cửu tuần và bách tuế: ngoài lễ của gia đình còn có lễ chúc thọ của chính quyền và hội người cao tuổi. Gia đình nên phối hợp ngày giờ để cụ không phải tiếp hai đoàn trong một buổi.
- Các mốc lẻ 65, 75, 85, 95: hội người cao tuổi thường chúc thọ, gia đình làm nhỏ hoặc gộp vào bữa cơm sum họp đầu năm.
Một cụ đã mừng thất tuần rất lớn thì đến bát tuần có thể muốn nhẹ nhàng. Hỏi cụ trước, đừng mặc định mốc sau phải to hơn mốc trước.
Những tình huống gia đình hay lúng túng
Cụ ông và cụ bà cùng tròn mốc trong một năm. Phần đông gia đình làm chung một lễ, gọi là mừng song thọ. Trên phông, trên quà ghi tên cả hai cụ, chỗ ngồi đặt hai ghế ngang nhau. Nếu hai cụ khác mốc, ví dụ cụ ông 80 cụ bà 75, vẫn có thể làm chung, chỉ cần khi thưa lời ghi rõ từng cụ.
Năm nhà có tang. Theo nếp cũ, nhà đang trong thời gian để tang người thân gần thường lùi lễ mừng thọ, hoặc chỉ làm bữa cơm trong nhà, không mời khách. Thời gian kiêng mỗi nhà, mỗi vùng mỗi khác; hỏi người lớn trong họ và quyết theo ý cụ.
Cụ không muốn làm lễ. Không ít cụ ngại đông người, ngại con cháu tốn kém hoặc không thích bị nhắc mình đã già. Khi đó có thể đổi lễ thành một bữa cơm, một chuyến về quê, một buổi chụp ảnh cả nhà. Tôn trọng ý cụ chính là tinh thần của lễ thọ.
Cụ đang ốm hoặc nằm viện. Lễ không nhất thiết đúng ngày. Nhiều nhà chờ cụ khoẻ lại rồi làm, hoặc làm rất ngắn bên giường, con cháu lần lượt vào chúc và đưa quà. Không nên vì giữ ngày mà để cụ mệt.
Chọn ngày trong năm để mừng thọ
Lễ thọ ở làng xưa gắn với dịp đầu xuân, thường trong tháng Giêng âm lịch, khi việc đồng áng còn nhàn và con cháu ở xa vừa về ăn Tết. Đến nay, nhiều nơi vẫn giữ lệ hội người cao tuổi chúc thọ tập thể trong những ngày đầu năm. Gia đình nào muốn làm riêng thường chọn một ngày gần đó, hoặc ngay trong mấy ngày Tết khi con cháu đông đủ.
Một số gia đình chọn đúng ngày sinh của cụ theo âm lịch hoặc dương lịch, nhất là khi cụ nhớ rõ ngày sinh. Nhà khác chọn dịp hè vì con cháu đi học, đi làm xa dễ về hơn. Có nhà kết hợp lễ thọ với ngày giỗ họ hoặc lễ khánh thành nhà thờ họ để tiết kiệm thời gian của cả họ hàng.
Với gia đình có nhiều thế hệ sống rải rác, một cách được nhiều nhà dùng là chốt ngày trước ba đến bốn tháng, gửi cho tất cả các nhánh cùng một lúc, kèm câu hỏi ai chắc chắn về được. Nếu người con trưởng hoặc người cụ mong gặp nhất không về được ngày đó, lùi một tuần vẫn hơn là làm đúng ngày mà vắng người. Lễ thọ là dịp sum họp, ngày giờ chỉ là cái khung.
Việc xem ngày tốt xấu tuỳ niềm tin từng nhà. Điều thực tế hơn là xem lịch sức khoẻ của cụ, thời tiết (tránh những ngày nắng nóng gay gắt hoặc rét đậm vì người già dễ mệt), và lịch của người con ở xa nhất. Khi đã có ngày, báo cho mọi người sớm, nhất là người phải đặt vé đi lại, và ghi ngày đó vào lịch gia đình cho các năm sau tham chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Mừng thọ 60 tuổi có quá sớm không?
Không có quy định nào. Ngày trước tuổi thọ trung bình thấp nên 60 đã là mốc đáng mừng. Ngày nay nhiều người 60 còn khoẻ, họ thích bữa cơm gia đình hơn là lễ có khách. Hỏi ý người được mừng là cách chắc nhất, và có thể giữ lễ lớn cho mốc 70.
Nếu cụ sinh tháng Chạp thì tính tuổi mụ thế nào?
Tuổi mụ cộng thêm một tuổi mỗi khi qua Tết Nguyên Đán, không phụ thuộc tháng sinh. Cụ sinh tháng Chạp sẽ có tuổi mụ hơn tuổi tròn gần hai tuổi trong những tuần đầu năm. Gia đình chỉ cần thống nhất dùng tuổi mụ hay tuổi tròn rồi giữ một cách đó.
Chữ cổ hy trên quà có nghĩa là gì?
Cổ hy nghĩa là xưa nay hiếm, rút từ câu thơ nhân sinh thất thập cổ lai hy của Đỗ Phủ, ý nói người sống tới bảy mươi tuổi xưa nay hiếm có. Vì thế chữ này dành cho mốc 70; dùng cho cụ 80, 90 thì nên ghi rõ bát tuần, cửu tuần.
Mừng thọ có cần làm đủ mọi mốc không?
Không cần. Nhiều gia đình chỉ làm lễ lớn ở 70 và 80, các mốc khác gói vào bữa cơm sum họp. Điều quan trọng là cụ cảm thấy được con cháu nhớ tới, không phải số lần làm cỗ.
Có nên mừng thọ khi cụ đã lẫn, không nhận ra người thân?
Nhiều gia đình vẫn làm, nhưng thu nhỏ: ít người, không ồn, thời gian ngắn, giữ thói quen ăn ngủ của cụ. Lễ lúc này chủ yếu cho con cháu được bày tỏ, nên tránh mọi thứ làm cụ hoảng như đèn nháy, nhạc to hay người lạ vây quanh.
Mừng thọ cho người còn trẻ hơn trong nhà có kiêng gì không?
Theo nếp nhiều nơi, khi cha mẹ còn sống thì con cái ít làm lễ thọ lớn cho mình, để giữ thứ bậc trong nhà. Đây là ý tứ thứ bậc, không phải điều cấm; nhiều gia đình vẫn làm bữa sinh nhật bình thường cho người con tròn sáu mươi.