Đặt viết một bức thư pháp riêng làm quà cần năm việc: chốt nội dung chính xác bằng chữ viết, cho người viết biết người nhận và dịp, thống nhất khổ và chất liệu, duyệt bản nháp, rồi kiểm lạc khoản và ấn trước khi bồi khung. Làm đủ năm bước này, bức tranh nhận về sẽ đúng chữ, đúng ý và mang dấu riêng của dịp tặng.
Người tặng hay bỏ qua phần lạc khoản, tức những dòng chữ nhỏ ghi người nhận, người viết và thời gian, trong khi chính phần này biến một bức chữ chung thành món quà chỉ có một. Bài này đi từng bước, giải thích thượng khoản, hạ khoản, các loại ấn, và những gì nên kiểm trước khi nhận tranh.
Đặt viết khác mua tranh sẵn ở chỗ nào
Tranh chữ viết sẵn là chữ chung cho mọi người: chữ Tâm, chữ An, câu ca dao quen. Người viết có thể viết đẹp, nhưng bức tranh không biết người nhận là ai. Đặt viết riêng thì ngược lại: bạn chọn chữ hoặc câu, người viết biết tranh dành cho ai và vì sao, và trên tranh có dòng ghi rõ điều đó.
Sự khác biệt này quan trọng nhất ở các dịp trọng. Một bức chữ Thọ do các con đặt viết, có dòng nhỏ ghi “mừng cha bát tuần, các con kính tặng” cùng năm tặng, sẽ ở lại trong nhà rất lâu sau buổi tiệc, và một ngày nào đó cháu chắt đọc dòng ấy là biết lịch sử của bức tranh. Tranh mua sẵn thiếu phần ký ức đó.
Đặt viết cũng cho phép điều chỉnh theo không gian thật: khổ vừa bức tường, chất liệu hợp khí hậu vùng, thể chữ hợp mắt người nhận. Đổi lại, bạn cần thời gian và phải làm việc kỹ với người viết. Dưới đây là cách làm để việc ấy suôn sẻ.
Chuẩn bị trước khi liên hệ người viết
Người viết thư pháp làm việc tốt nhất khi nhận được yêu cầu rõ ràng. Trước khi liên hệ, nên chuẩn bị các thông tin sau:
- Nội dung chính xác: chữ Hán thì đưa ký tự cụ thể kèm âm và nghĩa; chữ Việt thì gõ ra đủ dấu; câu thơ thì kèm nguồn đã đối chiếu.
- Người nhận và quan hệ: ông bà, cha mẹ, thầy, bạn, đối tác; tuổi tác; người nhận có đọc chữ Hán không.
- Dịp tặng và ngày trao: mừng thọ bao nhiêu tuổi, kỷ niệm năm thứ mấy, ngày tổ chức. Ngày trao quyết định thời hạn.
- Chỗ treo và khổ mong muốn: chiều ngang tường, kiểu nhà, có treo cạnh tranh khác không.
- Thể chữ: chân phương dễ đọc, hành thư mềm mại, hay thảo thư phóng khoáng; nếu không rành, mô tả mong muốn “dễ đọc” hay “bay bổng” để người viết đề xuất.
- Chất liệu và cách bồi: giấy, lụa, trục cuốn hay khung kính; có cần hộp đựng không.
- Nội dung lạc khoản: tên người nhận, tên người tặng, cách xưng hô, có ghi năm âm lịch hay dương lịch.
Gửi tất cả bằng văn bản, kể cả khi đã nói chuyện trực tiếp. Văn bản là căn cứ để cả hai bên đối chiếu khi duyệt bản nháp, tránh cảnh hai bên mỗi người nhớ một kiểu mà không có gì để đối chiếu.
Lạc khoản: thượng khoản và hạ khoản
Lạc khoản là những dòng chữ nhỏ ở bên cạnh nội dung chính. Theo lối trình bày truyền thống, có hai phần với vị trí và nội dung khác nhau:
| Phần | Vị trí thường gặp | Nội dung | Ví dụ giả định (viết quốc ngữ) |
|---|---|---|---|
| Thượng khoản | Phía trên, bên phải với tranh chữ Hán viết dọc | Danh xưng người nhận, dịp tặng, lời kính tặng | Kính mừng thầy Nguyễn Văn A tròn tám mươi tuổi |
| Hạ khoản | Phía dưới, bên trái, sau nội dung chính | Tên người tặng hoặc người viết, thời gian, đôi khi nơi viết | Học trò khoá 1990 – 1993 kính tặng, mùa xuân năm… |
| Ấn | Dưới hạ khoản; có khi thêm một ấn phụ ở đầu bức | Ấn tên người viết; ấn phụ mang một chữ hoặc câu ngắn | Ấn son hình vuông hoặc chữ nhật |
Với tranh chữ Việt viết ngang, vị trí lạc khoản linh hoạt hơn: thường đặt dưới nội dung chính, căn lề phải hoặc giữa. Quan trọng là lạc khoản phải nhỏ hơn hẳn chữ chính, không tranh chỗ. Về thời gian, nhiều người viết ghi năm theo can chi âm lịch; nếu người nhận quen năm dương lịch, đề nghị ghi cả hai hoặc ghi dương lịch để tránh phải tra.
Ấn triện: đóng ở đâu, đóng bao nhiêu
Ấn tên. Là con dấu mang tên hoặc tên hiệu của người viết, thường đóng ngay dưới hạ khoản. Ấn này cho biết ai đã viết bức chữ; tranh có ấn tên rõ ràng thường được coi là tranh viết tay thật.
Ấn phụ, còn gọi nhàn chương. Là ấn mang một chữ hoặc một câu ngắn người viết ưa thích, thường đóng ở góc đầu bức hoặc chỗ trống để cân bố cục. Không bắt buộc; có người viết dùng, có người không.
Mực son. Ấn đóng bằng mực son đỏ chuyên dùng, khô chậm hơn mực tàu. Khi nhận tranh mới đóng ấn, tránh để mặt tranh áp vào giấy khác ngay, vì son có thể in sang.
Đừng đòi nhiều ấn. Một bức tranh tặng có một ấn tên, cùng lắm thêm một ấn phụ, là đủ trang trọng. Đóng nhiều ấn khắp tranh làm rối mắt và nhìn như tranh trang trí in hàng loạt.
Ấn của người tặng. Một số gia đình, dòng họ có con dấu riêng. Có thể đề nghị đóng thêm ấn ấy cạnh thượng khoản, nhưng phải hỏi người viết trước vì đây là tranh của họ.
Duyệt bản nháp: kiểm những gì
Người viết có nghề thường gửi ảnh bản nháp hoặc viết thử trên giấy thường. Đây là lúc rẻ nhất để sửa. Khi xem, kiểm theo danh sách:
- Đúng chữ, đúng nét: với chữ Hán, nhờ người đọc được kiểm thêm một lần; với chữ Việt, đọc to từng chữ, kiểm từng dấu.
- Đúng chiều: chữ không bị ngược, dòng không bị đảo thứ tự.
- Lạc khoản đúng tên, đúng danh xưng, đúng năm; tên riêng khớp với giấy tờ người nhận.
- Bố cục cân: chữ chính không quá sát mép, còn khoảng trống đủ để bồi và đóng khung.
- Thể chữ đúng như đã thống nhất: nếu đặt chân phương mà nhận chữ thảo khó đọc, nói ngay.
- Khổ thật: hỏi số đo bản chính, ướm thử trên tường bằng tờ giấy cùng kích thước nếu cần.
Góp ý một lần, đủ ý, bằng văn bản. Sửa nhiều vòng làm người viết mất hứng, mà thư pháp cần sự thoải mái của tay bút. Khi đã duyệt, tôn trọng bản chính người viết làm ra; nét bút tay luôn có khác biệt nhỏ so với bản nháp, đó là bản chất của tranh viết tay.
Thời gian, chất liệu và những yếu tố làm nên chi phí
Một bức thư pháp đặt viết cần thời gian cho nhiều khâu: thống nhất nội dung, viết nháp, viết bản chính (đôi khi nhiều lần mới được bản ưng), để mực khô, rồi bồi và đóng khung. Bồi giấy còn cần thời gian để giấy khô phẳng. Với dịp trọng, nên đặt sớm vài tuần, tránh cận ngày, nhất là mùa Tết khi người viết bận nhất năm.
Chi phí không có mức chung, và trang này không nêu giá. Các yếu tố cấu thành gồm: tay nghề và tên tuổi người viết, khổ tranh, số chữ, loại giấy hoặc lụa, cách bồi (trục cuốn hay khung kính), chất liệu khung, hộp đựng, và phí vận chuyển nếu tranh lớn. Hỏi người viết báo giá theo từng phần để biết chỗ nào có thể điều chỉnh.
Nếu ngân sách hạn chế, nên giữ phần viết tay thật và lạc khoản riêng, giảm ở phần khung: một khung gỗ đơn giản có kính vẫn trang trọng, trong khi khung chạm cầu kỳ chỉ là phần thêm. Người nhận nhớ dòng lạc khoản lâu hơn nhớ đường chạm trên khung.
Mời người viết đến viết tại buổi lễ
Một cách tặng ngày càng được ưa chuộng ở tiệc mừng thọ, kỷ niệm cưới hay họp lớp là mời người viết thư pháp đến viết tại chỗ. Khách mời được xem từng nét bút, nhân vật chính nhận bức chữ còn thơm mùi mực, và có thể chụp ảnh lúc trao. Màn viết trực tiếp biến món quà thành một khoảnh khắc trong buổi lễ.
Để màn viết suôn sẻ, cần chuẩn bị một bàn dài phủ vải tối màu, đủ ánh sáng, xa chỗ đi lại và xa đồ ăn uống. Nội dung và lạc khoản vẫn phải chốt trước bằng văn bản như khi đặt viết thường; viết tại chỗ không có chỗ cho sửa sai. Bức chữ vừa viết còn ướt, nên trao bằng cách nâng hai mép trên tấm bìa cứng, rồi để khô hẳn mới cuộn và mang đi bồi.
Nếu muốn bức tranh được đóng khung ngay trong buổi lễ, nhiều người chọn cách viết sẵn bản chính từ trước, bồi khung xong, rồi trong buổi lễ người viết chỉ viết một tấm nhỏ làm lưu niệm. Cách này an toàn hơn cho bức chính mà vẫn giữ được không khí.
Khi người viết là người quen, hoặc chính người tặng cầm bút
Không ít gia đình có người trong họ biết viết thư pháp, hoặc người tặng đã theo học một thời gian. Một bức chữ do chính con cháu viết tặng ông bà mang giá trị tình cảm khác hẳn tranh đặt bên ngoài, dù nét bút chưa điêu luyện. Ông bà thường quý nét chữ của cháu hơn mọi nét chữ đẹp của người lạ.
Tuy vậy, vẫn nên giữ các bước như khi đặt viết: chốt nội dung bằng chữ viết, nhờ người khác kiểm chữ và dấu, viết nháp vài lần trên giấy thường trước khi viết lên giấy tốt. Người tự viết hay mắc lỗi bố cục: chữ chính lệch sang một bên, lạc khoản to quá, hoặc không chừa lề cho khâu bồi.
Nếu tay bút chưa vững, có cách dung hoà: nhờ người viết có nghề viết chữ chính, còn người tặng tự tay viết dòng lạc khoản nhỏ hoặc một lá thư đi kèm. Bức tranh vẫn đẹp, mà vẫn có nét chữ của người thân trên đó. Một cách khác là để người nhận tự viết thêm một chữ ký hoặc ngày nhận lên mặt sau khung, biến bức tranh thành kỷ vật của cả hai bên.
Câu hỏi thường gặp
Lạc khoản nên ghi năm âm lịch hay dương lịch?
Truyền thống thư pháp chữ Hán thường ghi năm theo can chi âm lịch, kèm mùa hoặc tháng. Nếu người nhận và con cháu quen năm dương lịch, nên ghi dương lịch hoặc ghi cả hai để sau này không phải tra cứu. Với tranh chữ Việt, ghi dương lịch là phổ biến.
Người tặng có nên tự ký tên lên tranh không?
Thường thì tên người tặng được người viết ghi trong hạ khoản, đồng bộ nét bút với cả bức. Người tặng tự ký thêm bằng bút bi hoặc bút dạ sẽ lệch phong cách. Nếu muốn có chữ ký riêng, ký vào thẻ hoặc thư đi kèm, hoặc ở mặt sau khung.
Ấn triện trên thư pháp có ý nghĩa gì?
Ấn tên cho biết người viết, là dấu xác nhận tác phẩm. Ấn phụ thể hiện sở thích hoặc phương châm của người viết và giúp cân bố cục. Ấn không mang ý nghĩa tâm linh hay may rủi; đó là một phần của nghệ thuật trình bày thư pháp truyền thống.
Nên đặt viết thư pháp trước bao lâu?
Với tranh khổ vừa, đóng khung kính, nên đặt trước vài tuần để đủ thời gian viết nháp, viết bản chính, bồi và chờ khô. Mùa cận Tết người viết rất bận, nên đặt sớm hơn. Nếu cần gấp, có thể nhận tranh chưa bồi và tự lo phần khung sau.
Bản chính khác một chút so với bản nháp có sao không?
Đó là điều bình thường của tranh viết tay; nét bút không bao giờ giống hệt hai lần. Điều cần kiểm là đúng chữ, đúng dấu, đúng lạc khoản và bố cục không lệch quá. Khác biệt nhỏ về độ đậm nhạt hay độ dài nét không phải là lỗi.
Có thể đặt viết thư pháp từ xa rồi gửi tranh đi không?
Được. Thống nhất nội dung và duyệt bản nháp qua ảnh, rồi nhờ người viết bồi khung và đóng gói kỹ. Tranh giấy chưa bồi có thể cuộn trong ống cứng, nhẹ và an toàn hơn khi gửi xa; người nhận đóng khung tại chỗ cho hợp tường nhà.