Tranh thư pháp viết trên giấy mỏng phải được bồi, tức dán thêm lớp giấy nền phía sau cho phẳng và bền, rồi mới treo dạng trục cuốn hoặc đóng khung kính, khung gỗ. Bồi kỹ và chọn khung hợp khí hậu là điều quyết định bức tranh còn đẹp sau vài mùa nồm hay bị ố vàng, nhăn, mốc chấm.
Nhiều người đặt chữ rất kỹ rồi giao phần bồi khung cho một tiệm bất kỳ, nhận về bức tranh phồng rộp, chữ bị lệch trong khung hoặc kính dán sát mặt mực. Bài này giải thích các cách bồi, so trục cuốn với khung kính, cách chọn nẹp và kính, chống ẩm cho tranh giấy, và những gì cần kiểm trước khi gói làm quà.
Bồi tranh là gì và vì sao không bỏ qua được
Giấy viết thư pháp như giấy dó, giấy xuyến chỉ thường rất mỏng và thấm. Khi mực khô, giấy co không đều nên bức chữ hay nhăn, gợn sóng. Bồi là dán phía sau tờ chữ một hoặc vài lớp giấy nền bằng hồ, vuốt phẳng, rồi căng cho khô. Sau khi bồi, bức tranh phẳng, dày dặn hơn, chịu được việc cuộn mở hoặc đóng khung mà không rách.
Bồi còn là bước làm mực “lên” rõ hơn trên nền. Lớp giấy nền màu trắng ngà hoặc hơi sẫm đặt sau tờ chữ mỏng sẽ đổi độ tương phản của nét mực, nên người bồi có tay nghề thường hỏi bạn muốn tranh sáng hay trầm. Đây là lý do cùng một tờ chữ, đem hai tiệm bồi có thể ra hai bức nhìn khác nhau.
Bỏ qua bước bồi, đóng khung thẳng tờ giấy mỏng vào khung kính là lỗi rất hay gặp ở tranh mua vội. Vài tháng sau, giấy võng xuống, chạm vào kính, hơi ẩm đọng lại tạo vết ố. Với món quà dự định treo lâu năm, bồi là khâu đáng đầu tư nhất sau chính nét chữ.
Bồi thủ công và bồi ép nhiệt
Hiện có hai cách bồi phổ biến. Cả hai đều dùng được, nhưng hợp với những trường hợp khác nhau:
| Tiêu chí | Bồi thủ công bằng hồ | Bồi ép nhiệt bằng màng keo |
|---|---|---|
| Cách làm | Quét hồ, dán từng lớp giấy nền, vuốt bằng chổi, căng trên ván cho khô tự nhiên | Đặt màng keo giữa tờ chữ và nền, ép bằng máy có nhiệt |
| Thời gian | Lâu, cần vài ngày để khô và phẳng hẳn | Nhanh, có thể lấy trong ngày |
| Độ phẳng, cảm giác giấy | Mềm, giữ được thớ giấy, nhìn tự nhiên | Rất phẳng, đôi khi hơi bóng, mất chút cảm giác giấy thủ công |
| Bồi lại, sửa chữa sau này | Có thể làm ẩm để tách và bồi lại khi cần | Rất khó tách, gần như không bồi lại được |
| Hợp với | Tranh viết tay giá trị, tranh muốn giữ lâu, tranh trục cuốn | Tranh cần gấp, tranh khổ nhỏ, tranh treo văn phòng |
Với quà dịp trọng như mừng thọ, tạ ơn thầy, nếu thời gian cho phép, nên chọn bồi thủ công. Khi gửi tranh, hỏi rõ tiệm bồi theo cách nào; một số nơi gọi chung là “bồi” cho cả hai cách. Tranh của người viết có tên tuổi, sau này có thể cần tu sửa, càng nên tránh màng keo không tách được.
Trục cuốn hay khung kính: chọn theo nhà người nhận
Trục cuốn. Tranh được bồi lên nền lụa hoặc giấy có viền, đầu dưới có trục gỗ, đầu trên có thanh treo. Nhẹ, đẹp theo lối truyền thống, cuộn lại cất được khi muốn đổi tranh theo mùa. Hợp nhà có tường rộng, phong cách cổ, người nhận là người chơi chữ. Điểm yếu là mặt tranh hở, dễ bám bụi và ẩm.
Khung kính hoặc khung mica. Tranh được bồi lên bìa cứng, đặt sau kính, có viền giấy (passe-partout) để mặt mực không chạm kính. Bảo vệ tốt khỏi bụi, tay trẻ nhỏ, côn trùng. Hợp chung cư, nhà phố, văn phòng. Kính nặng và có thể vỡ khi vận chuyển; mica nhẹ hơn nhưng dễ xước.
Khung gỗ không kính. Tranh bồi lên ván, viền nẹp gỗ, mặt tranh có thể phủ lớp bảo vệ. Ít gặp với thư pháp giấy vì mặt mực dễ bị chạm; hợp hơn với chữ viết trên gỗ, trên lụa dày.
Câu hỏi quyết định. Người nhận có thói quen thay tranh theo mùa không, nhà có trẻ nhỏ không, khí hậu vùng đó ẩm đến mức nào. Không rõ thì khung kính có viền là lựa chọn an toàn nhất cho quà.
Chọn nẹp, viền và kính
Khung là phần người nhận nhìn thấy đầu tiên khi mở quà, nhưng nó phải phục vụ bức chữ, không được lấn chữ. Vài điểm khi chọn:
- Màu nẹp: nâu gỗ trầm, đen mờ hoặc vàng đồng nhạt hợp đa số tranh chữ; nẹp vàng bóng to bản dễ làm tranh trông như đồ trang trí sảnh tiệc.
- Bản nẹp: tranh khổ nhỏ hợp nẹp mảnh; tranh khổ lớn cần nẹp đủ chắc để khung không cong theo thời gian.
- Viền giấy: viền màu ngà, kem hoặc lụa nhạt tạo khoảng thở cho chữ và giữ khoảng cách giữa mặt mực với kính.
- Loại kính: kính thường rẻ, phản chiếu nhiều; kính chống chói giúp nhìn rõ khi treo đối diện cửa sổ; kính hoặc mica có lớp lọc tia cực tím giúp giảm phai mực, phai giấy đỏ.
- Mặt sau khung: nên có tấm lưng kín, dán viền giấy hoặc băng dính chuyên dụng để chặn bụi và côn trùng nhỏ chui vào.
- Móc treo: tranh lớn cần hai móc hoặc dây treo chịu lực; hỏi tiệm khung tải trọng của móc.
Nếu biết trước nội thất nhà người nhận, chọn nẹp theo màu đồ gỗ chính trong phòng. Không biết thì chọn nẹp trung tính và nói với người nhận rằng có thể đổi khung nếu cần; nhiều người sẽ quý lời dặn đó.
Chống ẩm, mốc và ố vàng cho tranh giấy
Tranh giấy sợ nhất là độ ẩm cao kéo dài, điều rất quen ở miền Bắc mùa nồm và ở nhiều vùng ven biển. Ẩm làm giấy giãn, hồ bồi mềm, mốc nảy thành chấm nâu nhỏ mà người chơi tranh hay gọi là ố đốm. Khi chọn chỗ treo, tránh tường giáp nhà tắm, tường hướng mưa hắt, và chỗ ngay dưới cục điều hoà vì hơi lạnh làm đọng nước.
Một số cách giữ tranh mà người nhận làm được: để khoảng hở nhỏ giữa lưng khung và tường cho gió lưu thông; mùa nồm đóng cửa, bật máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô; định kỳ lau kính và kiểm mặt sau khung. Đặt vài gói hút ẩm nhỏ ở mép trong khung là cách nhiều tiệm khung hay làm, nhưng cần thay định kỳ.
Nắng trực tiếp là kẻ thù thứ hai: mực tàu khá bền nhưng giấy đỏ, giấy màu, lụa nhuộm phai nhanh dưới nắng. Không treo tranh đối diện cửa kính hướng tây. Khi trao quà, có thể kèm một tấm thẻ ngắn dặn cách treo và giữ tranh; đó là cách tế nhị để món quà sống lâu trong nhà người nhận.
Khổ, lề và tỉ lệ: để chữ có chỗ thở
Một bức chữ đẹp có thể bị khung làm hỏng chỉ vì lề quá hẹp. Khi chữ chính sát mép viền, bức tranh trông chật, như bị nhét vào khung. Người làm khung có nghề thường để lề rộng tương xứng với khổ chữ, và để lề dưới rộng hơn lề trên một chút; mắt người nhìn tranh treo trên tường có xu hướng thấy phần dưới hẹp hơn thực tế, nên lề dưới rộng giúp bức tranh trông cân.
Với tranh dọc dài như câu đối giấy hay tranh một câu viết dọc, khung hẹp ngang và cao sẽ làm tranh thanh thoát; ép vào khung gần vuông sẽ để lại hai mảng trống lớn hai bên. Với tranh một chữ lớn, khung vuông hoặc gần vuông thường hợp hơn. Đây là lý do nên đưa tiệm khung xem tranh thật, không chỉ báo số đo.
Đừng cắt xén tờ chữ để vừa một khung có sẵn. Mép giấy có thể có lạc khoản, có ấn, và cắt bớt là mất một phần của tác phẩm. Nếu khung có sẵn không vừa, đổi khung chứ không đổi tranh. Khi đặt viết, báo trước cho người viết khổ khung dự định để họ bố cục chữ cho vừa từ đầu.
Chi phí bồi khung: chỗ nên chi, chỗ có thể bớt
Nên chi cho khâu bồi. Bồi là phần không nhìn thấy nhưng quyết định tuổi thọ bức tranh. Bồi rẻ, hồ kém, giấy nền xấu là nguyên nhân chính khiến tranh phồng, ố sau một hai mùa ẩm.
Nên chi cho viền và lưng khung kín. Viền tách kính khỏi mặt mực và lưng khung kín chặn bụi, côn trùng là hai thứ rẻ so với cả bức tranh nhưng giữ được tranh lâu.
Có thể bớt ở nẹp chạm trổ. Nẹp chạm cầu kỳ, mạ màu bóng làm tăng chi phí đáng kể mà không làm bức chữ đẹp hơn; nhiều khi còn lấn chữ. Nẹp trơn chất lượng tốt là đủ trang trọng.
Có thể bớt ở kính đặc biệt khi treo chỗ khuất nắng. Kính lọc tia cực tím hữu ích cho tranh treo gần cửa sổ; tranh treo trong phòng ít nắng có thể dùng kính thường.
Hỏi báo giá theo từng phần. Đề nghị tiệm tách tiền bồi, viền, nẹp, kính, lưng, hộp để bạn biết cân đối, thay vì nhận một con số gộp. Trang này không nêu giá vì mỗi nơi, mỗi chất liệu một khác.
Kiểm tranh bồi khung trước khi gói làm quà
Khi nhận tranh từ tiệm khung, dành vài phút kiểm theo thứ tự. Sửa lúc này dễ hơn nhiều so với khi tranh đã đến tay người nhận:
- Nhìn nghiêng mặt tranh dưới ánh sáng: không có chỗ phồng, bong, nhăn; mép giấy dán đều.
- Kiểm chữ có thẳng trong khung không, khoảng cách viền trên và dưới có hợp lý không (lề dưới thường để rộng hơn lề trên một chút cho cân mắt).
- Kiểm lạc khoản và ấn không bị viền che mất.
- Lật mặt sau: tấm lưng kín, móc treo chắc, không có đinh ghim lỏng.
- Lắc nhẹ khung: không có tiếng lọc cọc của mảnh vụn hay kính lỏng.
- Chụp ảnh tranh đã hoàn thiện để lưu lại, phòng khi cần làm lại hoặc kể cho người viết.
Khi vận chuyển, bọc góc khung bằng xốp, dán chữ X bằng băng dính giấy lên mặt kính để nếu kính vỡ thì mảnh không cứa vào tranh, đặt tranh đứng chứ không nằm dưới đồ nặng. Tranh trục cuốn thì cuộn lỏng, cho vào hộp hoặc ống cứng.
Câu hỏi thường gặp
Có thể tự bồi tranh thư pháp ở nhà không?
Có thể với tranh nhỏ nếu bạn đã học qua cách nấu hồ và vuốt giấy, nhưng tỉ lệ hỏng với người mới khá cao: giấy rách khi ướt, nhăn, bọt khí. Với tranh làm quà dịp trọng, nhất là tranh viết tay của người có nghề, nên gửi tiệm bồi có kinh nghiệm.
Tranh thư pháp đã ép nhiệt có bồi lại được không?
Rất khó. Màng keo nhiệt bám chặt vào sợi giấy, cố tách thường làm rách hoặc mất mực. Vì vậy với tranh giá trị, nên chọn bồi thủ công bằng hồ ngay từ đầu. Tranh đã ép nhiệt vẫn dùng tốt nếu giữ khô và tránh nắng.
Mặt kính có được chạm vào mặt tranh không?
Không nên. Khi kính áp sát mặt giấy, hơi ẩm đọng lại giữa hai lớp dễ gây ố, và lâu ngày giấy có thể dính vào kính. Viền giấy hoặc nẹp đệm tạo khoảng cách vài milimét là cách làm chuẩn ở các tiệm khung tranh giấy.
Tranh thư pháp bị ố đốm có làm sạch được không?
Một số vết ố nhẹ có thể được người phục chế giấy xử lý, nhưng không phải lúc nào cũng hết và có rủi ro làm hỏng mực. Không tự dùng thuốc tẩy hay nước. Cách tốt nhất vẫn là phòng từ đầu: bồi kỹ, khung kín, treo nơi khô.
Tặng tranh trục cuốn có cần kèm hộp không?
Nên kèm hộp gỗ hoặc hộp giấy cứng có lót, vì trục cuốn nhẹ và mặt hở, dễ dập khi mang đi. Hộp còn là chỗ cất tranh khi người nhận muốn thay tranh theo mùa. Đặt trong hộp một tấm thẻ ghi nội dung chữ, người viết và cách cuộn cất. Xem thêm các món quà mỹ nghệ có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy nếu cần hộp gỗ hay hộp sơn mài.
Nên chọn kính hay mica cho tranh gửi đi xa?
Mica nhẹ và không vỡ nên an toàn hơn khi gửi xa hoặc mang lên máy bay; đổi lại mặt mica dễ xước, cần lau bằng khăn mềm. Kính rõ và bền mặt hơn nhưng nặng, phải đóng thùng kỹ. Tranh gửi xa cũng có thể gửi dạng cuộn đã bồi để người nhận đóng khung tại chỗ.