Tranh tùng hạc là đề tài chúc thọ: cây tùng xanh quanh năm, chịu được rét, còn chim hạc trong quan niệm cổ là loài sống rất lâu, nên hai hình ghép lại thành lời chúc "tùng hạc diên niên", tức sống lâu như tùng như hạc. Đây là một trong những bức tranh hợp nhất để con cháu, học trò hay bạn bè tặng người bước vào tuổi thọ, và cũng hợp cho dịp kỷ niệm một đời làm nghề, một đời gắn bó với một ngôi nhà.
Đọc được bức tranh thì chọn được bức hợp: một cây tùng già với đôi hạc mang nghĩa khác một bầy hạc bay trên biển mây; hạc đứng dưới gốc khác hạc đang cất cánh. Bài đi từ nguồn gốc hình tượng, cách đọc bố cục, chất liệu hay gặp, đến chuyện tặng ai, tặng lúc nào và kể gì khi trao. Ý nghĩa ở đây là ý nghĩa văn hoá, mỹ thuật; bức tranh là lời chúc chứ không phải lời hứa.
Tùng và hạc đến với nhau từ đâu
Cây tùng (thông, bách cùng họ hàng gần) được người xưa chú ý vì không rụng lá vào mùa đông. Trong Kinh Thi, bài Thiên Bảo ở phần Tiểu Nhã có câu chúc ví như thọ núi Nam Sơn, như cây tùng cây bách tốt tươi; từ đó tùng bách trở thành hình ảnh quen của lời chúc bền lâu. Luận Ngữ cũng có câu trời rét mới biết tùng bách rụng lá sau cùng, nên tùng còn mang thêm nghĩa khí tiết, đứng vững qua lúc khó.
Chim hạc thì đi vào văn hoá phương Đông qua truyền thuyết tiên nhân cưỡi hạc, qua hình ảnh con chim cao gầy, dáng thanh, sống ở vùng đầm nước xa người. Người xưa tin hạc sống cả nghìn năm, nên "hạc thọ" thành một cách nói chúc thọ. Khi hoạ sĩ đặt hạc dưới gốc tùng, hai lời chúc chồng lên nhau: một bên là bền bỉ, một bên là trường thọ và thanh nhàn.
Có một chi tiết thú vị: loài sếu đầu đỏ, thường được xem là nguyên mẫu của con hạc trong tranh, sống ở đầm lầy và hầu như không đậu lên cành cây cao. Hạc đậu trên cành tùng là quy ước của hội hoạ, không phải cảnh thiên nhiên. Biết điều này giúp bạn đọc tranh đúng tinh thần của nó: đây là tranh chúc, ghép những hình ảnh mang ý tốt lại với nhau, không phải tranh tả thực.
Tùng hạc trong nếp nghĩ của người Việt
Người Việt tiếp nhận tùng hạc qua chữ Hán nhưng đã gắn nó với cảm xúc riêng. Cây thông đứng giữa trời là hình ảnh của khí phách trong câu thơ quen thuộc của Nguyễn Công Trứ: kiếp sau xin chớ làm người, làm cây thông đứng giữa trời mà reo. Đọc tùng trong tranh, nhiều người lớn tuổi nghĩ ngay tới vẻ hiên ngang, chịu rét ấy, chứ không chỉ tới chuyện sống lâu.
Hạc thì quen mặt ở đình, đền, nhà thờ họ, nơi đôi hạc đồng đứng chầu hai bên. Chính vì quá gần với không gian thờ tự, một vài hình ảnh hạc cần đọc kỹ trước khi tặng người sống. Thành ngữ "cưỡi hạc về trời", "cưỡi hạc quy tiên" là cách nói tránh việc qua đời. Bức tranh vẽ ông tiên cưỡi hạc bay vút vào mây, đẹp về mỹ thuật, nhưng đem tặng dịp mừng thọ thì có người sẽ chạnh lòng. Hạc đứng vững trên đất, cạnh gốc tùng, là lựa chọn an toàn hơn.
Cũng vì gần không gian thờ, đừng chọn đôi hạc đồng đứng trên lưng rùa làm quà mừng thọ để bày phòng khách; đó là đồ thờ, đặt ở ban thờ hay nhà thờ họ, và việc sắm đồ thờ thường do chính gia đình quyết. Quà mừng thọ nên là thứ người nhận dùng, ngắm hằng ngày.
Đọc bố cục một bức tùng hạc
Cùng tên tùng hạc nhưng mỗi bố cục nói một sắc thái riêng. Bảng dưới gom những cách sắp xếp hay gặp trên tranh lụa, tranh sơn mài, tranh thêu và tranh in.
| Bố cục | Cách đọc thường gặp | Hợp tặng ai |
|---|---|---|
| Một cây tùng già, đôi hạc đứng dưới gốc | Hai người cùng già, cùng vững; nghĩa vợ chồng đi với nhau tới tuổi thọ | Mừng thọ cả ông lẫn bà, kỷ niệm cưới nhiều thập kỷ |
| Một con hạc đứng một mình trên mỏm đá cạnh tùng | Thanh nhàn, an tĩnh, tự tại | Người đã nghỉ hưu, thầy giáo già, người thích đọc sách |
| Hạc bay về phía cây tùng, có mặt trời đỏ | Thường đọc là sum vầy, trở về, nhà đông vui | Mừng thọ do con cháu ở xa góp chung |
| Nhiều hạc, có mây, nước, núi xa | Cảnh lớn, khí thế, chúc cả một gia đình hay một tập thể | Quà chung của cơ quan, của dòng họ, treo ở không gian rộng |
| Tùng hạc kèm hình rùa hoặc đá | Thêm lớp nghĩa vững vàng, bền lâu | Người cao tuổi trong nhà có nếp xưa |
Cách đọc trong bảng là cách hiểu phổ biến, không phải quy định. Mỗi nghệ nhân, mỗi vùng có cách sắp riêng. Khi đi chọn tranh, bạn hỏi thẳng người bán hay người vẽ ý định của họ với bố cục đó; câu trả lời của họ thường là câu chuyện hay nhất để bạn kể lại lúc trao.
Một điểm nên tránh: bức tranh có cây tùng gãy, cành khô trơ trụi hay hạc trong dáng cúi gục. Không phải vì kiêng mà vì lời chúc trở nên lẫn lộn, người nhận nhìn vào dễ nghĩ ngợi.
Tặng ai và vào dịp nào thì hợp
Mừng thọ cha mẹ, ông bà. Đây là dịp hợp nhất. Bức tranh treo ở phòng khách nhà cụ, khách đến chơi nhìn thấy là hiểu con cháu đã chúc gì. Nếu cụ ông và cụ bà đều còn, bố cục đôi hạc nói đúng ý hơn một con hạc lẻ.
Kỷ niệm ngày cưới lâu năm. Đôi hạc dưới gốc tùng hợp với vợ chồng đã đi cùng nhau ba, bốn, năm mươi năm. Con cháu tặng bức tranh này trong bữa cơm kỷ niệm là món quà có ý mà không ồn ào.
Tạ ơn thầy đã nghỉ hưu. Với người thầy đã về hưu, một con hạc thong thả cạnh tùng vừa chúc thọ vừa nói lên sự thanh nhàn. Học trò cũ góp chung một bức khổ vừa là cách tri ân không phô trương.
Mừng người lớn tuổi về nhà mới. Ông bà chuyển về sống cùng con cháu hay dọn về quê: tùng hạc treo ở gian giữa nói lời chúc an cư và mạnh khoẻ trong cùng một hình ảnh.
Không hợp lắm khi nào. Tặng người trẻ đang lập nghiệp, mừng khai trương cửa hàng hay mừng đám cưới đôi trẻ thì tùng hạc hơi lệch tông: lời chúc thọ, chúc nhàn không phải điều người đang hăm hở muốn nghe. Những dịp đó có đề tài khác hợp hơn.
Chất liệu thường gặp và điều cần xem trước khi mua
Tùng hạc có mặt trên gần như mọi chất liệu tranh và đồ mỹ nghệ. Mỗi chất liệu hợp một kiểu nhà và một mức chăm sóc khác nhau, nên chọn chất liệu theo người nhận chứ không chỉ theo mắt mình.
- Tranh lụa: nét mềm, màu nhã, hợp nhà có nếp xưa. Lụa sợ ẩm và nắng trực tiếp; nên có kính hoặc khung kín, treo tránh tường hướng nắng chiều.
- Tranh sơn mài: bền, sang, màu đen son vàng hợp phòng khách lớn. Xem kỹ mặt tranh có phẳng không, có vết rỗ, bong mép không; hỏi rõ sơn ta hay sơn công nghiệp vì hai loại khác nhau về độ bền và cách lau.
- Tranh thêu tay: lông hạc thêu đẹp có độ bóng và hướng sợi theo hình lông. Lật mặt sau xem mối chỉ gọn hay rối để biết tay nghề.
- Tranh khắc gỗ, gỗ chạm nổi: hợp nhà gỗ, nhà thờ họ, nhưng nặng; cần hỏi trọng lượng để chuẩn bị đinh treo chịu lực.
- Tranh in trên vải, trên giấy: dùng tốt cho quà khiêm tốn; chỉ nên nói rõ đây là bản in, không nên giới thiệu như tranh vẽ tay.
- Gốm, sứ vẽ tùng hạc: bình, đĩa treo tường, bộ ấm có đề tài tùng hạc là lựa chọn khi nhà người nhận không còn chỗ treo tranh.
Về giá, tranh tùng hạc trải từ tầng món nhỏ (bản in, tranh thêu khổ nhỏ) tới tầng món lớn (sơn mài khổ đại, tranh lụa của người vẽ có tiếng). Đừng chọn khổ to hơn bức tường của người nhận; hỏi trước chiều rộng chỗ định treo, nhất là với căn hộ chung cư.
Từng bước chọn một bức tùng hạc làm quà
Một vòng chọn tranh gọn gàng có thể đi theo thứ tự dưới đây, áp dụng được cả khi bạn mua tại cửa hàng lẫn đặt người vẽ riêng.
- Xác định người nhận và dịp: mừng thọ một người hay hai người, cụ ở nhà riêng hay ở cùng con cháu.
- Đo chỗ treo hoặc hỏi người nhà: chiều rộng tường, độ cao trần, ánh sáng trong phòng.
- Chọn bố cục theo bảng ở trên: đôi hạc cho đôi vợ chồng, hạc lẻ cho người thích thanh tĩnh, bầy hạc cho quà tập thể.
- Chọn chất liệu theo nếp nhà và khả năng chăm sóc: nhà ẩm thì ưu tiên sơn mài, gốm; nhà khô, có máy điều hoà thì lụa cũng ổn.
- Nhìn bức tranh ở khoảng cách người ta sẽ đứng xem trong phòng khách, không chỉ ghé sát mặt; tranh đẹp gần mà xa nhìn rối là tranh treo không đẹp.
- Hỏi người bán xuất xứ, người làm, chất liệu cụ thể và xin một tờ ghi chú ngắn về các điều này để kèm quà.
- Quyết định có ghi dòng đề tặng hay không: một dòng nhỏ ở mặt sau khung hoặc một bảng đồng nhỏ dưới tranh, ghi ai tặng, nhân dịp gì, ngày nào.
Nếu muốn xem nhiều mẫu trước khi quyết, bạn có thể xem thêm các món quà mỹ nghệ có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy, rồi mang câu hỏi trong danh sách trên đi hỏi người bán.
Kể gì khi trao bức tranh
Món quà quý hơn khi người nhận hiểu nó. Lúc trao bức tùng hạc, bạn không cần bài phát biểu dài; vài câu giản dị là đủ: bức tranh có cây tùng xanh quanh năm và đôi hạc người xưa xem là loài sống lâu, con cháu chọn để chúc ông bà mạnh khoẻ, vui vẻ bên nhau. Nếu bố cục có chi tiết riêng như mặt trời đỏ hay đàn hạc bay về, nói thêm một câu về ý đó.
Với người cao tuổi thích chữ nghĩa, bạn có thể nhắc câu Kinh Thi chúc thọ như núi Nam Sơn, tươi như tùng bách. Chỉ nhắc ý, không cần đọc nguyên văn chữ Hán nếu bạn không chắc. Người già thường nhớ những câu ấy hơn con cháu, và nhiều khi chính các cụ sẽ đọc tiếp câu cho bạn nghe.
Trong buổi mừng thọ đông người, người trao thường là con trưởng hay người được cả nhà cử ra, hai tay nâng tranh, quay mặt tranh về phía cụ. Chụp ảnh nên chụp lúc cụ đang nhìn bức tranh, đừng chỉ chụp cảnh đứng xếp hàng; tấm ảnh đó về sau là kỷ niệm của cả nhà.
Câu hỏi thường gặp
Tùng hạc và hạc đứng trên lưng rùa khác nhau thế nào?
Hạc đứng trên lưng rùa là đề tài quen ở đình, đền, nhà thờ họ, thường là tượng đồng hay gỗ đặt hai bên ban thờ. Tùng hạc là đề tài tranh và đồ mỹ nghệ trong không gian sống, mang lời chúc thọ cho người còn sống. Hai đề tài cùng dùng hình ảnh hạc nhưng chỗ dùng khác nhau.
Có nên tặng tranh tùng hạc cho người chưa tới tuổi mừng thọ?
Được, nếu dịp và người nhận hợp. Người ở tuổi năm mươi thích không khí thanh nhàn, người yêu tranh cổ điển vẫn có thể thích tùng hạc. Tuy vậy với người còn đang đi làm, bận rộn, nên chọn bố cục nhẹ, ít nhấn vào chữ thọ để khỏi bị hiểu như đã xếp họ vào hàng cụ già.
Tranh tùng hạc nên treo ở đâu trong nhà?
Phần lớn gia đình treo ở phòng khách, ngang tầm mắt người ngồi trên ghế, nơi khách và chủ đều thấy. Việc chọn hướng hay vị trí theo phong thủy không phải nội dung của bài này; về mặt thẩm mỹ, chỉ cần tránh nắng chiếu thẳng, tránh chỗ ẩm và chỗ khói bếp.
Một con hạc hay hai con hạc thì đúng hơn?
Không có đúng sai. Đôi hạc thường được hiểu là chúc cả hai vợ chồng cùng thọ, nên hợp khi ông bà đều còn. Một con hạc lẻ hợp với người sống thanh tĩnh. Nếu một trong hai cụ đã mất, nhiều gia đình tránh bố cục đôi hạc để không gợi buồn, chọn hạc lẻ hoặc tùng với đá.
Tranh tùng hạc in sẵn có kém sang so với tranh vẽ tay không?
Tranh in rõ nét, đóng khung tử tế vẫn là món quà đẹp, nhất là khi ngân sách hạn chế hoặc nhiều người góp chung ít. Điều quan trọng là trung thực: giới thiệu đúng là bản in. Một bức in đẹp kèm vài câu kể ý nghĩa đôi khi được quý hơn một bức vẽ tay vụng.
Có nên viết thêm chữ lên tranh tùng hạc khi tặng?
Viết trực tiếp lên mặt tranh dễ làm hỏng bố cục. Cách gọn hơn là ghi dòng đề tặng ở mặt sau khung, dán một tấm thẻ giới thiệu, hoặc gắn một bảng đồng nhỏ ở mép khung dưới, ghi tên người tặng, dịp và ngày tháng.