Theo quy định về người cao tuổi hiện hành, người thọ 100 tuổi được Chủ tịch nước chúc thọ và tặng quà, thường do lãnh đạo chính quyền và hội người cao tuổi ở địa phương đến tận nhà trao; người thọ 90 tuổi được Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh chúc thọ. Bên cạnh lễ ấy, gia đình thường làm lễ mừng thọ bách tuế của riêng mình, lớn nhất trong đời cụ, với nhiều thế hệ con cháu cùng có mặt.
Bài này giúp gia đình có cụ sắp tròn trăm tuổi chuẩn bị cho cả hai việc: phối hợp với chính quyền và hội người cao tuổi về giấy tờ, ngày giờ; tổ chức lễ gia đình sao cho cụ không kiệt sức; chụp tấm ảnh nhiều thế hệ; và chọn quà hợp với một người đã sống qua cả thế kỷ. Mức quà và thủ tục cụ thể có thể thay đổi theo văn bản mới, nên luôn hỏi cán bộ xã, phường hoặc chi hội người cao tuổi nơi cụ cư trú.
Lễ chúc thọ của chính quyền: gia đình cần chuẩn bị gì
Danh sách người cao tuổi được chúc thọ thường do chi hội người cao tuổi ở thôn, tổ dân phố rà soát theo năm sinh, gửi lên xã, phường để tổng hợp. Gia đình nên chủ động liên hệ chi hội từ năm trước mốc trăm tuổi, xác nhận tên cụ đã có trong danh sách, và hỏi giấy tờ cần chuẩn bị, thường là bản sao giấy tờ tuỳ thân thể hiện năm sinh.
Một vướng mắc khá phổ biến ở các cụ rất cao tuổi là năm sinh trên giấy tờ không khớp với tuổi thật theo trí nhớ của gia đình, do khai sinh muộn, khai lại nhiều lần hoặc mất giấy tờ trong chiến tranh. Danh sách chúc thọ dựa vào giấy tờ, nên nếu có lệch, gia đình nên hỏi cán bộ tư pháp, hộ tịch nơi cư trú về hướng xử lý, và chấp nhận rằng lễ chúc thọ của chính quyền có thể không trùng năm với lễ của gia đình.
Lễ chúc thọ của chính quyền thường được tổ chức vào dịp đầu năm, Ngày Người cao tuổi Việt Nam 6/6, Ngày Quốc tế Người cao tuổi 1/10, hoặc dịp sinh nhật của cụ. Đoàn đến nhà sẽ báo trước ngày giờ; gia đình nên hỏi rõ để bố trí con cháu có mặt, chuẩn bị chỗ ngồi cho cụ và nước trà tiếp đoàn. Phần nghi thức thường ngắn: đọc thư chúc thọ, trao thiếp và quà, chụp ảnh.
Giữ sức cho cụ trong ngày được chúc thọ
Cụ trăm tuổi có sức chịu đựng rất khác nhau, nhưng gần như cụ nào cũng mệt nhanh khi đông người. Một số việc gia đình nên làm trong ngày đoàn đến:
- Hỏi đoàn thời lượng dự kiến và đề nghị giữ ngắn nếu cụ yếu. Phần lớn đoàn chúc thọ rất thông cảm với điều này.
- Để cụ ngồi ở chỗ quen thuộc nhất, ghế có tựa, gần nơi cụ có thể nghỉ ngay khi đoàn về.
- Có một người con cụ tin cậy nhất ngồi sát bên, nhắc cụ ai là ai, nói to lại lời chúc nếu cụ nghe kém.
- Không xếp lịch đoàn chúc thọ trùng ngày với lễ gia đình đông khách. Nếu buộc phải cùng ngày, để đoàn đến trước, cụ nghỉ trưa rồi mới đến lễ gia đình.
- Giữ giờ ăn, giờ ngủ và giờ uống thuốc của cụ như thường lệ, dù khách đến lúc nào.
- Chụp ảnh không dùng đèn chớp sát mặt cụ; mắt người rất cao tuổi nhạy với ánh sáng mạnh.
Sau buổi lễ, cất giữ thiếp chúc thọ và quà ở chỗ trang trọng. Nhiều gia đình lồng khung thiếp chúc thọ treo cạnh ảnh cụ, như một kỷ vật của cả dòng họ.
Lễ gia đình nhiều thế hệ: làm sao để cụ là trung tâm mà không mệt
Gia đình có cụ trăm tuổi thường có bốn, năm thế hệ, con cháu có khi lên tới hàng trăm người. Lễ bách tuế vì vậy dễ thành một sự kiện lớn, và rủi ro lớn nhất là cụ bị cuốn vào đó quá sức. Nguyên tắc nên giữ là cụ có mặt ở những phần quan trọng nhất, phần còn lại để con cháu tự lo.
Một cách chia được nhiều gia đình dùng là tách lễ thành hai phần trong cùng một ngày. Buổi sáng là phần lễ, ngắn, trong nhà: con cháu theo từng nhánh lên chúc, người con lớn nhất còn sống thưa lời, cụ nhận quà chung và chụp ảnh nhiều thế hệ. Buổi trưa là phần tiệc, có thể ở sân hoặc ở nơi khác, cụ chỉ ra chào một lúc rồi về nghỉ, con cháu ở lại đón khách.
Các nhánh đông nên cử đại diện lên chúc thay vì từng gia đình nhỏ một. Các chắt, chút nhỏ tuổi có thể cùng lên một lượt, dâng cụ một bông hoa hay một tấm thiệp tự vẽ. Như vậy phần chúc thọ vẫn đầy đủ mà không kéo dài quá sức cụ.
Chụp tấm ảnh nhiều thế hệ
Tấm ảnh tứ đại hay ngũ đại đồng đường, tức bốn hay năm thế hệ cùng chung một nhà, là kỷ vật quý nhất của lễ bách tuế. Chuẩn bị kỹ giúp chụp nhanh, cụ khỏi ngồi lâu:
- Chọn chỗ chụp trước, đủ rộng, có bóng mát, nền đơn giản. Sân nhà, hiên nhà thờ họ, khoảng vườn là lựa chọn quen thuộc.
- Xếp sẵn sơ đồ: cụ ngồi chính giữa, các con còn sống ngồi hai bên, các thế hệ sau đứng xếp hàng phía sau theo nhánh. Gửi sơ đồ vào nhóm gia đình từ hôm trước.
- Chụp các tấm theo nhóm nhỏ trước khi mời cụ ra: từng nhánh, từng thế hệ. Khi cụ ra chỉ chụp tấm đông đủ và vài tấm cụ với con cháu gần nhất.
- Thuê hoặc nhờ người chụp có kinh nghiệm với ảnh đông người, dùng chân máy, chụp nhiều kiểu liên tiếp để chọn tấm không ai nhắm mắt.
- Ghi lại danh sách tên từng người trong ảnh theo vị trí, lưu cùng tệp ảnh. Vài chục năm sau, đây là thông tin con cháu cần nhất.
- In một tấm lớn treo trong nhà, và in nhỏ gửi mỗi nhánh một bản.
Nếu có con cháu không về được, chụp riêng ảnh gia đình họ ở nơi xa rồi ghép vào một trang chung trong album, thay vì ghép số vào ảnh lớn trông gượng.
Quà cho cụ bách tuế
Cụ trăm tuổi hầu như đã có đủ mọi đồ dùng và đã nhận rất nhiều quà trong đời. Quà hợp nhất thường là món cho tinh thần, cho kỷ niệm, hoặc làm ngày của cụ êm hơn.
| Nhóm quà | Ví dụ | Vì sao hợp |
|---|---|---|
| Kỷ vật gia đình | Album ảnh nhiều thế hệ có ghi tên từng người, cây gia đình vẽ tay khổ lớn | Cụ nhìn thấy con cháu mình đông đúc, con cháu có tài liệu giữ lại |
| Áo mới mặc ngày lễ | Áo dài, áo len mềm màu cụ thích, khăn vấn hoặc khăn xếp | Cụ mặc trong ảnh nhiều thế hệ, mặc lại vào các dịp sau |
| Đồ dùng cho sự êm ái | Chăn mỏng nhẹ, gối tựa, đệm ngồi, dép đế mềm | Dùng mỗi ngày, cụ chạm vào thường xuyên |
| Món kể chuyện đời cụ | Tập ghi lại những chuyện cụ từng kể, ảnh cũ phục chế | Giữ lại ký ức một thế kỷ cho đời sau |
| Tranh, chữ mừng thọ | Tranh bách thọ, tranh chữ Thọ, tranh tùng hạc | Món trang trọng của cả họ, treo nơi trang trọng trong nhà |
Tránh dồn quá nhiều đồ vào phòng cụ. Nhà có cụ trăm tuổi thường nhận quà rất nhiều trong một ngày; các nhánh nên báo nhau trước để mỗi nhánh một nhóm quà, không trùng.
Những điều gia đình nên lưu ý thêm
Lễ bách tuế là dịp dòng họ, làng xóm và cả báo chí địa phương có khi chú ý. Gia đình nên thống nhất trước ai là người tiếp khách ngoài, ai trả lời khi có người hỏi chuyện về cụ, và có cho phép quay phim, chụp ảnh đăng lên mạng hay không. Hình ảnh cụ trong lúc mệt hoặc ốm không nên lan đi khi chưa có sự đồng ý của gia đình.
Cũng nên chuẩn bị tinh thần rằng với cụ rất cao tuổi, sức khoẻ có thể thay đổi nhanh. Một số gia đình chọn làm lễ gọn, sớm hơn ngày định nếu cụ có dấu hiệu yếu đi, thay vì giữ đúng ngày theo kế hoạch. Có bác sĩ hoặc trạm y tế gần nhà biết trước lịch lễ là điều đáng làm.
Cuối cùng, dành chỗ cho cụ được nói. Một người đã sống trăm năm có những câu chuyện mà không sách nào ghi lại: chuyện làng, chuyện nghề, chuyện những người đã khuất. Trong lễ, dành vài phút để cụ nói điều cụ muốn, dù chỉ một câu dặn dò, và ghi lại nguyên văn. Với con cháu, đó là món quà ngược lại mà cụ trao cho cả dòng họ.
Cảm ơn làng xóm sau lễ bách tuế
Ở nhiều làng, một cụ sống đến trăm tuổi được coi là niềm vui chung của cả xóm, không chỉ của một nhà. Theo nếp cũ, gia đình có cụ thọ cao thường tìm cách chia vui với làng, xưa là biện cỗ mời các cụ, nay là những việc nhẹ nhàng hơn mà vẫn giữ được tinh thần ấy.
Một số cách gia đình hay làm: góp một khoản vào quỹ hội người cao tuổi của thôn, tổ dân phố; biếu các cụ cao tuổi trong xóm một món quà nhỏ như hộp bánh, gói trà; tặng sách cho tủ sách nhà văn hoá; hoặc mời các cụ cùng lứa với cụ nhà mình đến dự phần lễ buổi sáng. Những việc này mang ý cảm ơn cộng đồng đã cùng cụ đi qua bao nhiêu năm, không nhằm phô trương.
Điều nên tránh là biến lời cảm ơn thành dịp khoe: treo băng rôn lớn, mời đông người ngoài, mở loa to cả ngày. Hàng xóm có nhà neo đơn, có người ốm, và ngày vui của một nhà không nên thành ngày ồn của cả xóm. Giữ vừa phải là cách để niềm vui của cụ được mọi người chia sẻ thật lòng.
Câu hỏi thường gặp
Cụ tròn 100 tuổi thì gia đình có phải làm thủ tục gì để được chúc thọ không?
Thường chi hội người cao tuổi và chính quyền cơ sở lập danh sách theo năm sinh. Gia đình nên chủ động liên hệ chi hội trước để xác nhận cụ có tên, và hỏi giấy tờ cần nộp. Thủ tục và mức quà cụ thể có thể thay đổi theo văn bản hiện hành.
Ngũ đại đồng đường nghĩa là gì?
Ngũ đại đồng đường nghĩa đen là năm đời cùng chung một nhà, chỉ gia đình có năm thế hệ cùng sống, từ cụ đến chút. Tứ đại đồng đường là bốn thế hệ. Đây là cách nói chúc tụng sự đông đúc, sum vầy của dòng họ.
Cụ trăm tuổi có nên mặc áo thọ màu đỏ không?
Phần đông gia đình chọn đỏ hoặc vàng cho ngày lễ, nhưng nên ưu tiên chất liệu mềm, nhẹ và màu cụ thích. Người rất cao tuổi dễ lạnh hoặc dễ nóng, nên chuẩn bị thêm áo khoác mỏng cùng tông.
Có nên tổ chức lễ bách tuế ở nhà hàng không?
Nhiều gia đình đông con cháu chọn nhà hàng cho phần tiệc vì đủ chỗ. Tuy vậy phần nghi thức chúc thọ nên làm ở nhà, nơi cụ quen thuộc, có chỗ nghỉ. Đưa cụ trăm tuổi đi xa, ngồi lâu ở nơi lạ dễ khiến cụ mệt.
Nếu cụ không còn minh mẫn thì có làm lễ không?
Nhiều gia đình vẫn làm, nhưng thu nhỏ, giữ không khí yên tĩnh, ít người lạ. Lễ khi đó chủ yếu để con cháu bày tỏ tấm lòng và để các thế hệ sau gặp nhau. Mọi quyết định nên ưu tiên sự dễ chịu của cụ.
Thiếp chúc thọ của Chủ tịch nước nên giữ thế nào?
Lồng khung có kính, treo ở nơi khô ráo, tránh nắng chiếu trực tiếp. Có thể chụp ảnh hoặc quét lưu lại một bản số trong máy của gia đình phòng khi bản gốc hư hỏng.