Bộ tứ bình mai lan cúc trúc là bốn bức tranh dọc vẽ bốn loài cây, mỗi loài ứng với một mùa và một phẩm chất: mai thanh cao chịu rét, lan kín đáo toả hương, cúc bền bỉ qua thu, trúc ngay thẳng mà mềm dẻo. Trong hội hoạ chữ Hán, bốn loài này còn được gọi là "tứ quân tử", tức bốn hình ảnh của người có nhân cách.
Vì vừa là bốn mùa vừa là bốn phẩm chất, bộ tứ bình hợp làm quà cho người được kính trọng: thầy giáo, người lớn tuổi có học, người vừa nhận một cương vị đòi hỏi sự chính trực. Bài này đi qua ý nghĩa từng bức, chuyện treo theo thứ tự nào, chọn khổ và chất liệu, và những điều nên nói khi trao bộ tranh.
Ý nghĩa từng bức trong bộ tứ bình
Mai, mùa xuân. Hoa mai nở khi trời còn lạnh, cành gầy, hoa nhỏ. Người xưa quý mai ở chỗ nở trước mọi loài, chịu rét mà vẫn thanh. Ở miền Bắc, mai trong tranh thường là mai trắng gần với hoa mơ; người miền Nam quen với mai vàng ngày Tết. Cả hai đều được hiểu là khí tiết và khởi đầu.
Lan, mùa hạ. Lan mọc nơi khe núi, ít người thấy mà vẫn toả hương; văn chương cổ dùng lan để nói người tài không cần phô trương. Lan trong tranh thường vẽ vài lá dài mảnh và một hai bông, nét bút mềm, khoảng trống nhiều.
Cúc, mùa thu. Cúc nở muộn khi các loài khác đã tàn, gắn với hình ảnh Đào Uyên Minh hái cúc dưới giậu đông, lánh xa danh lợi. Cúc vì vậy là ẩn dật, bền bỉ và tuổi già an nhàn.
Trúc, mùa đông. Trúc xanh suốt mùa đông, thân rỗng ruột, có đốt. Người xưa đọc thân rỗng là khiêm tốn, đốt trúc là tiết tháo, cành cong trong gió mà không gãy là mềm dẻo. Người Việt lại thân với tre, nên nhiều bộ tứ bình Việt thay trúc bằng tre với dáng gần như nhau.
Tứ quý và tứ quân tử: hai cách gọi, một bộ tranh
Ở Việt Nam, người ta thường gọi bộ bốn loài cây này là "tứ quý", nghĩa là bốn mùa, và xếp theo mùa: mai xuân, lan hạ, cúc thu, trúc đông. Trong hội hoạ Trung Hoa, từ khoảng đời Minh, bốn loài này được gọi chung là "tứ quân tử" và có hẳn những tập sách dạy vẽ riêng cho chúng, vì đây là bài tập nét bút căn bản của người học vẽ thuỷ mặc.
Hai cách gọi không mâu thuẫn. "Tứ quý" nhấn vào vòng thời gian, hợp với lời chúc một năm trọn vẹn, đời người đủ đầy các mùa. "Tứ quân tử" nhấn vào nhân cách, hợp với lời kính trọng. Khi chọn quà, bạn nghĩ xem mình muốn nói điều nào nhiều hơn, rồi chọn cách giới thiệu cho hợp.
Cũng có những bộ tứ quý khác: tùng cúc trúc mai, hay bộ bốn bức kết hợp hoa với chim theo mùa như mai với chim, sen với vịt, cúc với gà, trúc với chim sẻ. Tranh dân gian Việt có nhiều bộ tứ bình phong phú như vậy. Không có bộ nào "đúng" hơn bộ nào; chỉ cần biết bộ mình chọn ứng với mùa nào để treo cho đúng thứ tự.
Thứ tự treo bốn bức và những cách sắp khác
Câu hỏi hay gặp nhất khi nhận bộ tứ bình là treo bức nào trước. Cách phổ biến dựa trên chiều đọc của người xem và vòng bốn mùa.
| Cách sắp | Thứ tự từ trái sang phải (nhìn từ phía người xem) | Khi nào dùng |
|---|---|---|
| Theo mùa, chiều đọc hiện đại | Mai – Lan – Cúc – Trúc | Phổ biến nhất trong nhà ở, văn phòng, dễ giải thích |
| Theo lối đọc chữ Hán xưa (từ phải sang trái) | Trúc – Cúc – Lan – Mai | Nhà có nếp xưa, treo cạnh hoành phi, câu đối chữ Hán |
| Hai bức hai bên một vật trung tâm | Mai Lan bên này, Cúc Trúc bên kia | Khi giữa tường có cửa sổ, tủ hoặc một bức tranh lớn |
| Treo hai tầng, hai bức một tầng | Mai Lan tầng trên, Cúc Trúc tầng dưới | Tường hẹp, không đủ chiều ngang |
| Chỉ treo một bức theo mùa, thay dần | Xuân treo mai, hạ treo lan… | Người chơi tranh kỹ, nhà nhỏ |
Nếu bạn tặng mà không chắc gia chủ treo theo lối nào, ghi tên từng bức ở mặt sau khung và kèm một tấm thẻ nói thứ tự gợi ý. Gia chủ sẽ tự chọn theo không gian của mình.
Khoảng cách giữa các bức nên đều, thường bằng vài đốt ngón tay đến một gang tay tuỳ khổ tranh; các mép trên nằm trên một đường thẳng. Một bộ tranh đẹp treo lệch nhau sẽ làm cả bức tường trông vụng.
Vì sao tứ quân tử là bài học vẽ của người xưa
Người học vẽ thuỷ mặc thường bắt đầu từ bốn loài này không phải ngẫu nhiên. Lá lan dạy nét dài, mảnh, có nhấn có buông; đốt và lá trúc dạy nét gãy gọn, dứt khoát; cành mai dạy nét khô, gân guốc; cánh cúc dạy nét ngắn, xoay vòng. Học xong bốn loài là đã có gần đủ những nét căn bản để vẽ các đề tài khác. Vì thế một bộ tứ bình thuỷ mặc vẽ tay cho người trong nghề nhìn thấy ngay trình độ người vẽ.
Điều này có ích cho người tặng. Khi chọn tứ bình thuỷ mặc, bạn có thể nhìn lá lan: nét đẹp có độ thon đầu thon đuôi, phình ở giữa, các lá cắt nhau tạo khoảng trống đẹp; nét vụng thì đều đều như kẻ thước. Nhìn lá trúc: lá đẹp xếp thành nhóm có nhịp, không rải đều như rắc. Chỉ cần so hai, ba bộ cạnh nhau, mắt bạn sẽ tự nhận ra.
Ở Việt Nam, tứ bình còn có truyền thống riêng ngoài thuỷ mặc: tranh Hàng Trống có những bộ tứ bình nổi tiếng, nhà gỗ xưa treo tứ bình ở vách gian giữa, các xưởng sơn mài làm tứ quý bằng vỏ trứng, vàng bạc dát. Kể cho người nhận nghe bộ tranh của họ thuộc truyền thống nào là một cách làm món quà có chiều sâu hơn.
Bộ tứ bình tặng ai thì hợp
Thầy cô giáo, nhất là thầy dạy văn, dạy chữ. Tứ quân tử nói về nhân cách, là lời kính trọng dành cho người dạy mình làm người. Một bộ tứ bình khổ nhỏ do cả lớp góp, kèm thư tay, là món quà có ý mà không nặng vật chất.
Người lớn tuổi thích thư hoạ. Họ thường tự nhận ra nét bút đẹp hay vụng, nên đầu tư vào tranh vẽ tay của người có nghề hơn là bản in lớn.
Người vừa nhận cương vị mới trong ngành giáo dục, y tế, tư pháp. Lời chúc giữ mình ngay thẳng như trúc hợp với những nghề đòi hỏi sự liêm chính. Giữ món quà ở mức tinh thần, khổ nhỏ, đúng tinh thần ấy.
Gia đình mới chuyển nhà có phòng khách rộng. Bộ bốn bức chiếm cả một mảng tường, cần hỏi trước chiều ngang. Với căn hộ nhỏ, có thể chọn tứ bình khổ hẹp hoặc bộ bốn đĩa gốm vẽ tứ quý.
Khách nước ngoài yêu văn hoá Á Đông. Bốn mùa là khái niệm ai cũng hiểu, dễ giới thiệu. Kèm một tấm thẻ song ngữ giải thích từng bức. Lưu ý trọng lượng: bốn tấm sơn mài khó mang lên máy bay, bộ thuỷ mặc cuộn hoặc tranh lụa chưa đóng khung gọn hơn nhiều.
Người không hợp lắm. Người trẻ thích nội thất tối giản, màu trung tính có thể thấy bộ bốn bức quá trang trọng. Với họ, một bức trúc đơn hay một bình gốm vẽ cành mai thường được dùng thật hơn.
Chất liệu và điều nên hỏi người bán
Tứ bình có mặt trên nhiều chất liệu, mỗi loại một tính cách. Trước khi mua, những câu hỏi dưới đây giúp bạn biết mình đang trả tiền cho cái gì.
- Thuỷ mặc trên giấy, lụa: hỏi vẽ tay hay in, giấy gì, đã bồi chưa. Tứ bình thuỷ mặc đẹp nhờ nét bút, nên xin xem gần từng nét lá lan, lá trúc.
- Sơn mài: hỏi số lớp sơn, sơn ta hay sơn công nghiệp, vàng bạc dát thật hay nhũ. Bốn tấm sơn mài khá nặng, hỏi cách treo.
- Gỗ chạm, khảm trai: hỏi loại gỗ, có tẩm chống mối mọt không, mảnh trai khảm tự nhiên hay nhân tạo.
- Thêu tay: hỏi thêu tay hay thêu máy; lật mặt sau xem mối chỉ.
- Gốm sứ: bộ bốn đĩa treo hay bốn bình nhỏ vẽ tứ quý; hỏi men có chì không nếu người nhận có thể dùng để đựng thức ăn.
- Chung cho mọi chất liệu: hỏi bốn bức có cùng một người làm không. Bộ tứ bình ghép từ bốn nguồn khác nhau thường lệch màu, lệch nét, treo cạnh nhau rất lộ.
Về mức chi, tứ bình đi từ tầng món nhỏ (bộ in khổ hẹp, bốn đĩa gốm nhỏ) tới tầng món lớn (sơn mài, gỗ khảm khổ lớn). Ở tầng nào thì độ đồng đều của bốn bức vẫn là tiêu chí đầu tiên.
Lời trao một bộ tứ bình
Bộ tranh có bốn phần nên lời trao cũng dễ chia: một câu cho mỗi bức, hoặc gộp lại thành một câu chúc trọn bốn mùa. Ví dụ giả định với thầy giáo cũ: cả lớp chọn bộ mai lan cúc trúc để cảm ơn thầy đã dạy chúng em sống thẳng như trúc, bền như cúc; chúc thầy bốn mùa khoẻ vui. Câu ngắn, có ý, người nhận nhớ lâu.
Khi trao bộ tranh trong buổi gặp mặt đông người, hai người nâng hai bức một lượt, hoặc bày cả bốn bức trên giá trước, mời người nhận lên xem; bốn bức đứng cạnh nhau mới cho thấy vẻ đẹp của cả bộ. Đừng cố ôm cả bốn bức một lúc, vừa nguy hiểm vừa vụng. Nếu tranh đã đóng thùng, chỉ cần mở một bức để chụp ảnh, ba bức còn lại giao tận nhà.
Ghi dòng đề tặng ở mặt sau một bức, thường là bức mai, bức đầu tiên của bộ: ai tặng, nhân dịp gì, ngày tháng năm. Ba bức còn lại chỉ cần ghi tên loài cây để gia chủ treo đúng thứ tự.
Câu hỏi thường gặp
Bộ tứ bình có được tách ra tặng lẻ từng bức không?
Được, nhưng nên nói rõ khi tặng. Một bức mai lẻ vẫn mang ý thanh cao, khởi đầu; một bức trúc lẻ vẫn là ngay thẳng. Có người chọn bức theo mùa sinh của người nhận. Chỉ nên tránh mua lẻ ba bức, vì người nhận sẽ thấy thiếu.
Mai trong tứ bình là mai vàng hay mai trắng?
Trong hội hoạ chữ Hán gốc, mai là loài cây nở hoa trắng, hồng vào cuối đông, gần với hoa mơ. Ở miền Nam, nhiều nghệ nhân vẽ mai vàng cho gần với Tết phương Nam. Cả hai cách đều được chấp nhận; chọn theo cảm quan và vùng miền của người nhận.
Có nên treo tứ bình trong phòng ngủ?
Về thẩm mỹ không có gì cấm, nhưng bộ bốn bức chiếm nhiều tường và hợp với không gian tiếp khách hơn. Trong phòng ngủ, một bức lan hoặc trúc đơn nhẹ nhàng thường hợp hơn cả bộ.
Tứ bình mai lan cúc trúc có liên quan gì tới phong thủy không?
Ở đây bộ tranh được đọc như mỹ thuật và văn hoá, về bốn mùa và bốn phẩm chất. Việc đặt tranh theo hướng, theo mệnh là cách hiểu của một số người, không phải nội dung của bài; bạn không cần quan tâm tới điều đó khi chọn tranh làm quà.
Tứ bình in có nên đóng khung kính không?
Khung kính bảo vệ tranh giấy, tranh lụa khỏi bụi và ẩm, nhưng dễ loá dưới đèn. Có thể chọn kính chống loá hoặc khung không kính cho tranh in trên vải phủ lớp bảo vệ. Hỏi người bán chất liệu in trước khi quyết định.
Một bộ tứ bình đẹp cần đồng đều những gì?
Bốn bức cùng khổ, cùng nền, cùng tông màu, nét vẽ cùng tay, khung cùng loại. Bố cục bốn bức thường được tính để khi treo cạnh nhau có nhịp chung. Khi xem hàng, hãy đặt bốn bức cạnh nhau, lùi lại vài bước để nhìn tổng thể.