Trao đồ gia truyền cho con khi cưới là cách nhiều gia đình nói với con rằng nếp nhà mình đi tiếp sang tổ ấm mới. Món hợp để trao là món còn dùng hoặc trưng được, có câu chuyện rõ, và được những người khác trong nhà đồng ý. Đi kèm món đồ nên có một trang ghi lại: của ai, từ bao giờ, đã đi qua những dịp nào của gia đình.
Bài này nói về đồ gia truyền thường ngày như bộ ấm chén, mâm đồng, tủ gỗ, đồng hồ, máy khâu, sách vở, áo dài cũ. Trang sức gia truyền và cổ vật có giá trị lớn có nhiều chuyện riêng về giám định và giấy tờ, nên chỉ nhắc ở mức cần thiết.
Món gia truyền nào hợp để trao lúc con cưới
Món còn dùng được trong nhà mới. Bộ ấm chén ông uống trà mỗi sáng, chiếc mâm đồng bà dọn cỗ ngày giỗ, bộ bát men lam còn đủ chiếc. Món dùng được sẽ có chỗ trong đời sống của đôi trẻ chứ không bị cất vào thùng.
Món nhỏ gọn, dễ mang theo. Đôi trẻ ở căn hộ hay nhà thuê khó nhận một chiếc sập gỗ hay tủ chè lớn. Chiếc hộp gỗ, chiếc đồng hồ để bàn, chiếc khay sơn mài thì đi theo con được qua nhiều lần chuyển nhà.
Món có câu chuyện kể được. Chiếc máy khâu mẹ dùng may quần áo cho cả nhà những năm khó, chiếc đồng hồ bố được tặng khi về hưu. Câu chuyện là phần làm món đồ khác với đồ mua mới.
Món gắn với hôn nhân của cha mẹ, ông bà. Chiếc áo dài mẹ mặc ngày cưới, bộ chén bà được tặng ngày về nhà chồng, tấm ảnh cưới cũ của ông bà. Những món này nói đúng điều mà ngày cưới muốn nói: một mái nhà nối tiếp mái nhà trước.
Tránh món đang dùng chung của cả họ. Đồ thờ, bát hương, đồ trong nhà thờ họ thuộc về cả gia đình lớn và có lệ riêng của từng họ. Những món đó không nên tách ra làm quà, nếu có chuyển giao thì theo bàn bạc của họ hàng.
Hỏi ý cả nhà trước khi trao
Một món đồ gọi là gia truyền tức là nó không chỉ của riêng cha mẹ. Anh chị em của đôi trẻ có thể cũng gắn bó với nó, ông bà còn sống có thể có ý định riêng, cô chú bác bên nội bên ngoại có thể nhớ món đồ đó theo cách của họ. Trao mà không hỏi, đến khi một người khác biết chuyện thì món quà ấm áp thành chuyện khó xử.
Cách nhẹ nhàng là nói chuyện trong một bữa cơm gia đình trước ngày cưới vài tháng. Cha mẹ nói ý mình, hỏi các con khác có ai muốn giữ món đó không, và nếu có thì chia sao cho hợp lý: con này nhận bộ ấm, con kia nhận chiếc đồng hồ, hoặc thoả thuận rằng món đồ sẽ ở nhà người này nhưng vẫn là của chung, khi giỗ Tết thì mang về.
Với món có giá trị tiền bạc đáng kể, nên ghi thoả thuận đó ra giấy và để các bên ký. Việc này không làm mất tình cảm mà chính là giữ tình cảm, vì lời nói qua mười năm, hai mươi năm sẽ được mỗi người nhớ một kiểu. Nếu món đồ có thể là cổ vật, gia đình nên tìm hiểu quy định về di vật, cổ vật hiện hành trước khi chuyển giao hay mang đi xa.
Làm mới đến đâu: món nào nên sửa, món nào giữ nguyên vẻ cũ
Trước khi trao, nhiều cha mẹ muốn đem món đồ đi làm mới cho đẹp. Bảng dưới giúp cân nhắc, vì làm quá tay có thể xoá mất chính dấu thời gian làm nên giá trị.
| Loại món | Nên làm | Không nên | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đồ gỗ (tủ, hộp, bàn nhỏ) | Lau sạch, sửa mối ghép lỏng, đánh lớp sáp hoặc dầu mỏng | Đánh giấy ráp lấy hết lớp cũ rồi phun sơn bóng | Vết mòn ở tay nắm, mép bàn là dấu người dùng, nên giữ |
| Đồ đồng (mâm, khay, đèn) | Lau khô, làm sạch nhẹ chỗ bám bẩn | Đánh bóng bằng hoá chất mạnh cho sáng như mới | Lớp màu thời gian trên đồng nhiều người coi là vẻ đẹp |
| Gốm sứ (ấm chén, bát đĩa) | Rửa nhẹ tay, kiểm vết nứt, thay đĩa lót bị mất | Dán keo vết nứt rồi tiếp tục dùng nước sôi | Chén có vết nứt nên chuyển sang dùng để trưng |
| Đồ máy (đồng hồ, máy khâu) | Đưa thợ lành nghề lau dầu, thay chi tiết hỏng cùng kiểu | Thay cả cụm máy bằng máy mới | Hỏi thợ giữ lại chi tiết cũ đã tháo ra để trao kèm |
| Vải (áo dài, khăn, chăn) | Giặt tay nhẹ, phơi râm, cất trong túi vải thoáng | Giặt máy, tẩy mạnh | Áo dài cũ có thể nhờ thợ sửa lại cho con mặc trong một nghi lễ |
Nguyên tắc chung là sửa cho dùng được và an toàn, còn vẻ cũ thì giữ. Một món gia truyền mới tinh như vừa mua thì mất đi lý do để gọi là gia truyền.
Kể chuyện món đồ: viết một trang lý lịch
Phần dễ bị quên nhất lại là phần quý nhất. Món đồ đi qua tay ba thế hệ, nhưng chỉ có một hai người còn nhớ nó từ đâu tới. Khi trao cho con, cha mẹ nên viết lại những gì mình biết thành một trang ngắn, có thể gọi vui là lý lịch món đồ. Trang đó gồm: món đồ là gì, của ai trước, có được từ dịp nào, ai đã dùng nó, những dịp lớn nào của gia đình có mặt nó.
Không biết chính xác thì ghi là không biết, hoặc ghi "theo lời bà kể". Đừng tô vẽ thêm năm tháng hay nguồn gốc nghe cho sang, vì câu chuyện bịa sẽ bị đời sau kể tiếp như sự thật. Một câu thật như "bộ ấm này ông mua ở chợ huyện những năm ông còn đi dạy, bà nói ông tiếc tiền mãi" có giá trị hơn mọi lời giới thiệu bóng bẩy.
Nếu ông bà còn minh mẫn, đây là dịp tốt để ngồi nghe ông bà kể và ghi âm lại. Đôi trẻ có thể cùng tham gia, hỏi những câu mà chỉ người trong cuộc mới trả lời được. Trang lý lịch kèm vài tấm ảnh chụp món đồ ở nhà cũ đặt trong hộp đựng sẽ đi theo món đồ suốt đời nó.
Trao vào lúc nào trong chuỗi ngày cưới
Đồ gia truyền hợp với những lúc yên tĩnh, có thời gian kể chuyện. Một trình tự nhiều nhà làm:
- Vài tuần trước cưới: chọn món, hỏi ý cả nhà, đem đi sửa nếu cần, chuẩn bị hộp đựng hoặc túi vải.
- Viết trang lý lịch món đồ và một dòng đề tặng ngắn, ví dụ "Bố mẹ trao lại cho hai con, ngày cưới các con", kèm ngày tháng.
- Trao trong bữa cơm gia đình trước ngày cưới hoặc buổi tối sau tiệc, khi chỉ còn người nhà. Ông bà nếu còn thì mời ông bà trao, cha mẹ đứng cạnh.
- Người trao kể ngắn câu chuyện món đồ, không cần dài; phần chi tiết đã nằm trong trang viết.
- Đôi trẻ nhận bằng hai tay, cảm ơn, và hỏi thêm điều mình muốn biết. Nhiều đôi chụp một tấm ảnh cả nhà bên món đồ để kẹp vào trang lý lịch.
- Khi về nhà mới, đặt món đồ vào chỗ dùng hoặc chỗ trưng phù hợp, không cất lẫn vào thùng quà cưới.
Trao trên sân khấu tiệc cưới thường không hợp với đồ gia truyền: không gian ồn, thời gian ngắn, câu chuyện bị cắt ngang, còn món đồ cũ đứng cạnh những hộp quà mới lại dễ bị khách hiểu nhầm.
Giữ món đồ và giấy tờ đi kèm
Đồ gia truyền sống lâu nhờ được giữ đúng cách và có người biết chuyện về nó. Một vài việc đôi trẻ nên làm sau khi nhận:
- Để món đồ ở chỗ tránh nắng chiếu trực tiếp, tránh ẩm; đồ gỗ và vải sợ ẩm mốc, đồ đồng sợ nước đọng.
- Giữ trang lý lịch, thư tay và ảnh trong một túi chống ẩm, đặt cùng chỗ với món đồ hoặc trong ngăn giấy tờ gia đình.
- Chụp ảnh món đồ, ghi thêm những dịp mới mà nó có mặt trong nhà mình, để trang lý lịch dài thêm theo năm tháng.
- Ghi rõ món đồ là của chung hai vợ chồng hay của riêng một người, theo đúng ý người trao.
- Nếu là món có giá trị lớn, hỏi người có chuyên môn về bảo quản, đừng tự đem đi sửa hay đánh bóng.
- Khi muốn trao tiếp cho đời sau, nhớ hỏi lại người đã trao cho mình nếu họ còn, như cách gia đình đã làm với mình.
Một thói quen nhỏ giúp món đồ sống tiếp: mỗi năm vào dịp kỷ niệm ngày cưới, hai vợ chồng lấy món đồ ra lau, kiểm tình trạng và viết thêm một dòng vào trang lý lịch. Mười năm sau, trang giấy đó đã có thêm chuyện của chính tổ ấm này, và đến lượt mình trao lại cho con, bạn có sẵn một câu chuyện dài ba thế hệ để kể.
Khi con không thích hoặc nhà chật
Không phải đôi trẻ nào cũng hào hứng với đồ cũ. Có người thấy chiếc tủ gỗ nặng nề không hợp căn hộ, có người ngại giữ món đồ đắt mà không biết cất ở đâu. Cha mẹ nên hỏi trước một cách nhẹ nhàng, thay vì đặt con vào thế phải nhận trong ngày cưới.
Có nhiều lối ra. Món đồ có thể vẫn ở nhà cha mẹ nhưng được ghi là của con, con nhận khi có nhà rộng hơn. Trong lúc chờ, cha mẹ dùng tiếp và giữ gìn như cũ, đến ngày giỗ Tết con về vẫn thấy món đồ ở chỗ quen thuộc. Có thể chọn một phần nhỏ của bộ đồ, ví dụ hai chiếc chén trong bộ ấm, hay một chiếc ngăn kéo khắc tên trong chiếc tủ cũ được đóng thành hộp. Có thể chụp ảnh, ghi chuyện và trao cuốn sổ ghi chuyện trước, món đồ trao sau.
Điều nên tránh là trao rồi giận khi con không dùng, hoặc ép con giữ một món đồ mà con thấy là gánh nặng. Đồ gia truyền chỉ có ý nghĩa khi người nhận thấy nó là của mình. Nếu con chưa sẵn sàng, chờ thêm vài năm cũng không mất gì.
Câu hỏi thường gặp
Đồ gia truyền nên trao cho con trai hay con gái?
Không có quy định chung. Nếp cũ ở nhiều nơi ưu tiên con trai trưởng với đồ gắn với việc thờ cúng, nhưng đồ dùng thường ngày nhiều nhà chia theo người gắn bó với món đồ nhất. Quan trọng là cả nhà bàn với nhau và người được nhận thấy món đồ có ý nghĩa với mình.
Có nên đem đồ gia truyền đi định giá trước khi trao không?
Với đồ dùng thường ngày thì không cần. Với món có thể là cổ vật hay có giá trị tiền bạc lớn, tìm hiểu giá trị giúp gia đình bảo quản đúng cách và chia phần công bằng giữa các con. Nên hỏi người có chuyên môn độc lập, tránh người vừa định giá vừa muốn mua.
Đồ gia truyền bị nứt, sứt có nên trao không?
Vẫn có thể trao nếu món đồ có câu chuyện, nhưng nên nói rõ tình trạng và chuyển sang dùng để trưng nếu không còn an toàn khi dùng hằng ngày, như chén có vết nứt. Vết sứt cũng là một phần lịch sử của món đồ, ghi nó vào trang lý lịch.
Có nên khắc tên đôi trẻ lên đồ gia truyền không?
Thường không nên khắc thẳng lên món đồ cũ vì làm thay đổi vĩnh viễn hiện vật. Nhiều nhà ghi dòng đề tặng trên một tấm thẻ đồng nhỏ gắn vào hộp đựng hoặc viết trên trang lý lịch kèm theo. Cách này giữ được món đồ nguyên vẹn mà vẫn có dấu ngày cưới.
Nếu ông bà đã mất, ai nên đứng trao đồ gia truyền?
Thường là cha hoặc mẹ của người được trao, có thể mời thêm người lớn tuổi nhất trong nhà cùng có mặt. Trước khi trao, nhiều gia đình thắp hương báo với ông bà theo nếp nhà mình. Lời kể về ông bà khi trao giúp đôi trẻ hiểu món đồ đến từ đâu.
Con dâu hoặc con rể có được nhận đồ gia truyền không?
Có, nếu gia đình muốn. Nhiều cha mẹ trao đồ cho cả hai vợ chồng như một cách đón người mới vào nhà. Chỉ cần nói rõ món đồ là của chung đôi vợ chồng hay của con ruột, để sau này không ai phải đoán.