Tranh thêu tay làm quà hợp với dịp trọng và người nhận quý công sức: tranh thêu hoa, cảnh làng quê cho mừng thọ; tranh thêu đôi chim, sen đôi cho cưới; tranh thêu chân dung theo ảnh gia đình cho ông bà; tranh khổ nhỏ trong hộp cho khách quốc tế. Trước khi mua, lật mặt sau để biết có phải thêu tay, xem chất chỉ, nền vải và khung.
Một bức tranh thêu tay có thể mất hàng tuần đến hàng tháng, từng mũi chỉ đều do người thợ đâm. Bài này giúp người tặng chọn đề tài và khổ cho đúng dịp, phân biệt thêu tay với thêu máy và tranh in thêu đè ở mức tự kiểm được, và dặn người nhận giữ tranh khỏi ẩm, mốc, phai.
Vì sao tranh thêu tay là quà quý
Thêu tay là nghề của sự kiên nhẫn. Người thợ căng vải lên khung, đi từng mũi chỉ, chuyển màu bằng cách chồng mũi dài ngắn đan nhau để tạo độ đậm nhạt như nét vẽ. Một bức tranh cỡ trung với nhiều mảng màu có thể cần nhiều tuần làm liên tục.
Nghề thêu Việt có nhiều làng nổi tiếng. Làng Quất Động thuộc vùng Thường Tín, Hà Nội, được biết đến từ lâu như một làng thêu truyền thống. Làng Văn Lâm ở Ninh Bình gắn với nghề thêu ren, nhiều món khăn trải bàn, tranh thêu được làm ở đây. Huế cũng có nghề thêu tranh với nhiều xưởng nhỏ.
Tranh thêu có ưu điểm hơn tranh in là chiều sâu của sợi chỉ. Dưới ánh sáng nghiêng, mũi chỉ tơ ánh lên theo hướng thêu, làm cánh hoa, lông chim như có khối. Đây là điều người nhận thấy rõ khi đứng gần, và là lý do nhiều gia đình treo tranh thêu ở phòng khách hàng chục năm.
Cuối cùng, tranh thêu có thể đặt làm riêng theo ảnh. Một bức chân dung ông bà, ảnh cưới của cha mẹ hay ngôi nhà cũ được thêu lại là món quà không ai có cái thứ hai.
Chọn đề tài theo dịp
Đề tài là điều đầu tiên người nhận nhìn thấy. Bảng dưới gợi ý những đề tài quen thuộc theo dịp; ý nghĩa sâu của từng hình tượng có bài riêng ở mục điển tích của Phương Quý.
| Dịp | Đề tài hợp | Nên tránh |
|---|---|---|
| Mừng thọ | Tùng hạc, cây đào, hoa cúc, cảnh làng quê yên bình | Cảnh chiều tà hiu hắt, cảnh chia tay |
| Cưới, kỷ niệm cưới | Đôi chim, sen đôi, hoa mẫu đơn, ảnh cưới thêu lại | Chim lẻ, cảnh vắng người |
| Tạ ơn thầy, ân nhân | Hoa sen, tre trúc, phong cảnh quê người nhận | Đề tài quá rực rỡ, phô trương |
| Khách quốc tế | Phong cảnh Việt, cảnh sinh hoạt làng quê, hoa sen | Đề tài tôn giáo, chân dung người nổi tiếng |
| Kỷ niệm dòng họ, gia đình | Chân dung ông bà, nhà thờ họ, cảnh quê nhà theo ảnh | Ảnh mờ, ảnh quá nhỏ khó thêu chi tiết |
Với tranh thêu chân dung, đề tài là chính người thân của người nhận, nên càng phải chọn ảnh kỹ: ảnh rõ mặt, ánh sáng đều, thần thái tự nhiên. Ảnh cũ mờ có thể nhờ phục chế trước khi gửi xưởng thêu.
Với khách quốc tế, tránh đề tài mang màu sắc tôn giáo cụ thể vì bạn không biết rõ niềm tin của họ; phong cảnh và hoa lá là lựa chọn an toàn.
Nhận ra tranh thêu tay ở mức người mua
Lật mặt sau. Đây là cách nhanh nhất. Mặt sau tranh thêu tay thường có nút chỉ, đầu chỉ, mũi dài ngắn không đều, có chỗ chồng nhiều lớp. Tranh thêu máy có mặt sau đều đặn, nhiều sợi chỉ chạy dài nối giữa các mảng.
Nhìn chỗ chuyển màu. Thêu tay chuyển màu bằng mũi đan xen, ranh giới các màu mềm. Thêu máy chuyển màu thường thành vệt, ranh giới rõ hơn.
Soi phần nền. Có loại tranh in sẵn hình lên vải rồi chỉ thêu đè một phần. Soi gần những chỗ không có chỉ: nếu thấy màu in, chấm in trên vải nền thì đó là tranh in thêu đè. Không xấu, nhưng giá trị và công làm khác hẳn.
Hỏi chất chỉ. Chỉ tơ tằm ánh dịu, mềm; chỉ cotton, polyester ánh khác và cứng hơn. Hỏi người bán dùng chỉ gì để ghi đúng lên thẻ.
Tranh thêu hai mặt. Có loại tranh thêu cả hai mặt đều xem được, thường đặt trong khung xoay hay bình phong nhỏ. Loại này đòi tay nghề rất cao; nếu người bán nói là thêu hai mặt, hãy xem cả hai mặt có sạch và đẹp như nhau không.
Nền vải và chỉ: điều nên hỏi trước khi chọn
Tranh thêu đẹp lâu hay không phụ thuộc nhiều vào nền vải và loại chỉ. Nền thường gặp là lụa, satin, vải cotton dày hoặc vải lanh. Nền lụa cho bức tranh mềm, sang, hợp với đề tài hoa lá, chân dung; nền vải dày chắc chắn hơn, hợp với tranh khổ lớn treo lâu năm.
Chỉ thêu có chỉ tơ tằm, chỉ cotton, chỉ polyester và chỉ pha. Chỉ tơ cho ánh dịu, mềm, chuyển màu đẹp nhưng cần giữ kỹ hơn trước nắng và ẩm. Chỉ tổng hợp bền màu hơn trong một số điều kiện nhưng ánh khác, có khi hơi bóng cứng. Không có loại nào hơn tuyệt đối, chỉ cần người bán nói đúng.
Bạn cũng nên hỏi tranh đã được căng lên bìa cứng hay khung căng chưa, mặt sau có lớp lót chống ẩm không. Tranh căng không đều sẽ gợn sóng sau một thời gian, nhất là ở nơi độ ẩm thay đổi nhiều.
Những thông tin này nên ghi lên thẻ giới thiệu kèm tranh. Khi tranh cần sửa chữa, làm sạch sau nhiều năm, người thợ biết ngay mình đang xử lý chất liệu gì.
Đặt thêu tranh chân dung theo ảnh
Đây là món quà rất riêng, nhưng cũng dễ hỏng nếu chuẩn bị vội. Các bước dưới đây giúp kết quả sát với mong muốn.
- Chọn ảnh gốc độ phân giải cao, mặt rõ, ánh sáng đều; tránh ảnh chụp lại từ màn hình.
- Trao đổi với xưởng về khổ tranh, nền, màu chủ đạo, và có giữ cảnh nền trong ảnh không.
- Xin xưởng bản phác hoặc ảnh tiến độ ở giai đoạn đầu để sửa sớm những chỗ lệch, nhất là nét mặt.
- Chốt thời gian giao, tính dư ra so với ngày lễ, vì thêu chân dung không làm gấp được.
- Chọn khung và kính, hỏi xưởng có xử lý chống ẩm mặt sau không.
- Nhận tranh, so với ảnh gốc ở ánh sáng tự nhiên trước khi gói.
Nét mặt là phần khó nhất; một chút lệch ở khoé mắt, khoé miệng cũng làm người thân thấy "không giống". Vì vậy bước xem bản phác và ảnh tiến độ rất đáng làm, kể cả khi bạn tin tay nghề của xưởng.
Khổ tranh, khung và cách trao
Tranh thêu khổ lớn đẹp trong hội trường nhưng có thể quá cỡ với phòng khách nhỏ. Khi chưa biết chỗ treo, chọn khổ vừa, ngang chừng nửa mét đến một mét, là an toàn cho hầu hết căn nhà. Tranh cho khách quốc tế nên khổ nhỏ, đóng hộp phẳng.
Khung gỗ màu trầm hợp với tranh truyền thống; khung mảnh màu sáng hợp với tranh phong cảnh hiện đại. Tranh thêu nên có kính hoặc mica phía trước để chống bụi, và có khoảng hở nhỏ giữa kính với mặt vải để sợi chỉ không bị ép dẹt.
Khi trao, nếu dịp cho phép, mở tranh cho người nhận xem rồi mời họ nhìn gần một chi tiết: lông chim, cánh hoa, ánh mắt trong tranh chân dung. Kể ngắn tranh được thêu ở đâu, mất bao lâu. Với tranh chân dung tặng ông bà, để con cháu cùng đứng trao là khoảnh khắc đáng chụp ảnh.
Nếu tranh lớn và nặng, đừng để người nhận lớn tuổi tự cầm. Người trao giữ tranh, người nhà đỡ giúp, ảnh vẫn đẹp mà không ai phải gồng.
Những lỗi hay gặp khi tặng tranh thêu
Lỗi phổ biến nhất là chọn tranh quá lớn cho căn nhà người nhận. Tranh thêu khổ lớn có khung kính rất nặng, cần tường chắc và chỗ treo rộng. Không biết trước chỗ treo thì nên chọn khổ vừa.
Lỗi thứ hai là chọn đề tài theo gu mình. Người tặng thích tranh phong cảnh núi non hùng vĩ, nhưng người nhận lớn tuổi có khi chỉ muốn một bức hoa sen đơn giản. Nghĩ tới căn phòng nơi tranh sẽ treo và người sẽ nhìn nó mỗi ngày.
Lỗi thứ ba là giới thiệu sai về món tranh: gọi tranh in thêu đè là thêu tay toàn phần, gọi chỉ tổng hợp là chỉ tơ. Người nhận am hiểu chỉ cần lật mặt sau là biết, và món quà mất đi phần tin cậy.
Lỗi thứ tư là đặt tranh chân dung sát ngày mà không xem bản phác. Tranh giao muộn, nét mặt chưa giống, không còn thời gian sửa. Với tranh chân dung, thời gian là điều kiện để có món quà tốt.
Dặn người nhận giữ tranh không ẩm mốc, không phai
Kẻ thù lớn nhất của tranh thêu là ẩm và nắng. Ở miền Bắc, mùa nồm làm nước đọng sau kính, nền vải lên đốm mốc. Ở miền Nam, độ ẩm cao quanh năm cũng gây chuyện tương tự. Nên treo tranh trên tường khô, không treo sát nhà tắm, bếp, hay tường hay thấm.
Tránh treo nơi nắng chiếu thẳng; chỉ màu, nhất là chỉ tơ nhuộm, phai dần theo ánh nắng. Một bức tranh treo đối diện cửa sổ hướng tây có thể bạc màu rõ sau vài năm.
Có thể đặt vài gói hút ẩm sau khung hoặc trong tủ cất tranh, thay định kỳ. Lau kính bằng khăn khô, không xịt nước lau kính trực tiếp lên khung vì nước có thể thấm vào mép tranh.
Nếu tranh lên mốc, nên mang tới xưởng thêu hoặc thợ làm khung có kinh nghiệm xử lý, không tự giặt tranh thêu, vì chỉ có thể loang màu và vải nền co rút.
Khi chuyển nhà, tháo tranh xuống, bọc kín mặt kính, dựng đứng trong thùng cứng, không đè vật nặng lên. Đến nhà mới, để tranh ổn định vài ngày trong phòng rồi mới treo lên tường mới trát còn ẩm.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt tranh thêu tay và tranh thêu máy?
Lật mặt sau: thêu tay có nút chỉ, mũi không đều, nhiều lớp chồng; thêu máy mặt sau đều, chỉ chạy dài nối giữa các mảng. Phía trước, thêu tay chuyển màu mềm bằng mũi đan xen, thêu máy chuyển màu thành vệt rõ hơn. Hỏi thẳng người bán cũng cần.
Tranh thêu chân dung mất bao lâu để làm?
Tuỳ khổ tranh, độ chi tiết và lịch của xưởng, thường tính bằng tuần. Bạn nên đặt sớm, tính dư thời gian so với ngày lễ, và xin xem bản phác hoặc ảnh tiến độ để sửa nét mặt từ sớm. Không nên ép xưởng làm gấp.
Tranh thêu có hợp làm quà cho khách nước ngoài không?
Rất hợp nếu chọn khổ nhỏ, đóng hộp phẳng và đề tài phong cảnh, hoa lá, sinh hoạt làng quê Việt. Kèm thẻ song ngữ ghi làng nghề, loại chỉ và cách giữ. Tránh đề tài tôn giáo vì bạn không rõ niềm tin của người nhận.
Tranh in rồi thêu đè có phải hàng giả không?
Không phải hàng giả nếu bán đúng tên. Đó là một kiểu sản phẩm khác, công làm ít hơn tranh thêu tay toàn phần. Vấn đề chỉ xảy ra khi người bán giới thiệu là thêu tay hoàn toàn. Bạn soi phần nền không có chỉ để biết.
Tranh thêu bị mốc có giặt được không?
Không nên tự giặt. Nước có thể làm chỉ loang màu, nền vải co rút và méo hình. Hãy mang tranh tới xưởng thêu hoặc thợ làm khung có kinh nghiệm để họ tháo khung, xử lý mốc và làm khô đúng cách, rồi lắp lại kính.