Gốm Chu Đậu là món quà hợp với người quý lịch sử và mỹ thuật: dòng gốm hoa lam từng đi xa tới nhiều nước, có hiện vật nằm trong bảo tàng nước ngoài, được phục dựng ở chính quê gốc từ cuối thế kỷ trước. Khi chọn, ưu tiên món dáng cổ, hoạ tiết lam mềm, và chuẩn bị sẵn vài câu chuyện để kể lúc trao.
Chu Đậu là làng thuộc vùng Nam Sách cũ của tỉnh Hải Dương, từ ngày 01/7/2025 nằm trong thành phố Hải Phòng sau khi hai địa phương hợp nhất. Bài này không bàn chuyện sưu tầm gốm cổ; nó viết cho người muốn tặng một món gốm Chu Đậu làm mới mà vẫn mang được câu chuyện của dòng gốm cũ.
Câu chuyện làm nên giá trị của gốm Chu Đậu
Giá trị của một món gốm Chu Đậu làm quà nằm nhiều ở câu chuyện của nó. Các nhà nghiên cứu xác định gốm vùng này phát triển mạnh khoảng thế kỷ 15 đến 17 và được xuất đi nhiều nơi ở châu Á, theo đường biển xa hơn nữa. Đây là một trong những dòng gốm Việt được thế giới biết đến sớm.
Hiện vật hay được nhắc tới nhất là chiếc bình gốm hoa lam lưu giữ tại bảo tàng Topkapı ở Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ. Trên vai bình có dòng chữ Hán ghi năm Thái Hoà thứ tám, tương ứng năm 1450, cho biết người vẽ là Bùi Thị Hý, người châu Nam Sách. Chính dòng chữ này góp phần giúp giới nghiên cứu lần về quê gốc của dòng gốm.
Đến cuối thập niên 1990, đợt khai quật một con tàu đắm ngoài khơi Cù Lao Chàm thuộc vùng biển Hội An đã đưa lên một khối lượng lớn gốm hoa lam được cho là từ các lò vùng Chu Đậu – Mỹ Xá. Nhiều hiện vật hiện nằm trong các bảo tàng trong nước.
Sau khi dấu tích lò cổ được khảo sát và khai quật ở chính làng Chu Đậu từ thập niên 1980, nghề gốm được phục dựng tại quê gốc. Gốm Chu Đậu làm mới hôm nay vì vậy là sự nối lại một dòng nghề, không phải bản sao vô danh. Đó là ý bạn nên nói khi trao quà.
Nhận diện gốm Chu Đậu làm mới để chọn đúng món
Bạn không cần là nhà nghiên cứu, chỉ cần biết vài nét để chọn món có đặc trưng rõ và tả được nó khi giới thiệu.
| Nét nhận diện | Biểu hiện | Ý nghĩa khi chọn quà |
|---|---|---|
| Màu men | Men trắng ngà hơi ngả xám, không trắng tinh như sứ công nghiệp | Cho cảm giác cổ, trầm, hợp người lớn tuổi và người yêu đồ xưa |
| Màu lam | Lam đậm nhạt nhiều sắc độ, có chỗ loang mềm | Dấu hiệu của vẽ tay, món càng có hồn |
| Hoạ tiết | Hoa sen, hoa cúc, mây, sóng nước, chim, cá, cảnh người | Nhiều đề tài phỏng theo hoa văn cổ, có câu chuyện để kể |
| Dáng | Bình tỳ bà, bình cổ cao, đĩa lớn lòng sâu, hũ có nắp | Dáng phỏng cổ được người nhận am hiểu đánh giá cao |
| Đáy | Chân đế để mộc, có khi được quét lớp màu nâu | Một nét quen trên gốm vùng này, nên xem để biết |
Ngoài gốm hoa lam, các xưởng còn làm gốm men nâu, men trắng và gốm vẽ nhiều màu trên men. Gốm hoa lam vẫn là dòng gắn với tên tuổi Chu Đậu nhất và dễ kể chuyện nhất khi làm quà.
Vì cả Bát Tràng và Chu Đậu đều có gốm hoa lam, khi mua bạn nên hỏi rõ món làm ở đâu và ghi đúng nơi làm lên thẻ giới thiệu.
Ai là người nhận hợp nhất với gốm Chu Đậu
Gốm Chu Đậu không phải món "ai cũng hợp". Nó toả sáng nhất khi người nhận quan tâm đến chiều sâu văn hoá.
- Người làm nghề nghiên cứu, giảng dạy lịch sử, mỹ thuật, khảo cổ: họ sẽ hiểu ngay câu chuyện bình năm 1450 và các con tàu đắm.
- Đối tác, khách quốc tế yêu văn hoá châu Á: câu chuyện gốm Việt từng có mặt trong bảo tàng nước ngoài là điểm nối tự nhiên giữa hai nền văn hoá.
- Người con xa xứ Đông: người gốc Hải Dương cũ, Hải Phòng, nhận một món gốm của quê là món quà gợi nhớ rất mạnh.
- Ông bà, cha mẹ thích đồ xưa: một chiếc bình hay đĩa lam phỏng cổ bày trên tủ chè, bàn trà hợp với nếp nhà cũ.
- Đơn vị văn hoá, giáo dục khi có dịp kỷ niệm: một chiếc bình hoa lam cỡ vừa kèm thẻ giới thiệu là món quà mang tính tư liệu.
Với người trẻ thích đồ hiện đại, tối giản, gốm Chu Đậu đề tài dày đặc có khi không hợp. Lúc đó một chiếc chén nhỏ hay đĩa nhỏ hoa lam đơn giản là cách đưa câu chuyện tới họ mà không áp đặt gu.
Với quà tập thể, chẳng hạn cả lớp cũ tặng thầy hay cả phòng tặng một người sắp nghỉ hưu, một chiếc bình hoa lam cỡ vừa thường hợp hơn nhiều món nhỏ gom lại. Một món, một câu chuyện, một tấm thẻ ghi tên những người góp: người nhận dễ bày, dễ nhớ, và mỗi lần nhìn bình lại nhớ cả nhóm người đã tặng.
Chọn món và kiểm hàng ở mức người tặng
Chọn đề tài theo dịp. Hoa sen, hoa cúc, mây và sóng nước hợp gần như mọi dịp. Đề tài cá, chim đôi, cảnh người sum vầy hợp dịp mừng, cưới. Đề tài cảnh vắng, chim lẻ nên để cho người sưu tầm thay vì làm quà mừng.
Chọn cỡ theo nơi bày. Bình cao chừng ba bốn mươi phân đứng được trên tủ, bàn; đĩa lớn cần giá đỡ hoặc móc treo. Món tặng khách đi máy bay nên nhỏ gọn.
Nhìn men và nét lam. Men phủ đều, không bong, không rỗ kim. Nét lam có đậm nhạt, viền hoa văn không nhoè ra ngoài ý đồ.
Nhìn đáy và miệng. Đáy đặt phẳng, chân đế gọn. Miệng bình tròn, không mẻ. Món có nắp thì nắp đậy khít.
Hỏi về dòng chữ, con dấu. Nhiều món làm mới có dấu xưởng hoặc dòng chữ ở đáy. Hỏi người bán ý nghĩa để giới thiệu đúng, không tự đoán.
Nói thật là gốm làm mới. Đây là món gốm phỏng cổ làm hôm nay, không phải cổ vật. Nói rõ điều đó với người nhận là tôn trọng họ và tôn trọng chính món quà.
Đọc hoạ tiết trên gốm hoa lam để chọn cho đúng ý
Hoa sen. Đề tài quen thuộc bậc nhất trên gốm hoa lam. Sen thường được vẽ thành dải cánh quanh vai hoặc chân bình, hoặc thành cụm hoa lá trên thân. Trong văn hoá Việt, sen gợi sự thanh sạch; đây là đề tài hợp với hầu hết các dịp và hầu hết người nhận.
Hoa cúc và dây lá. Cúc vẽ thành dây quấn quanh thân bình là lối trang trí hay gặp trên gốm thời Lê. Hình hoa đều, nhịp lặp lại tạo cảm giác điềm tĩnh, hợp với quà cho người lớn tuổi và thầy cô.
Mây và sóng nước. Thường làm băng viền ở miệng, vai hoặc chân. Hoạ tiết này ít khi đứng một mình nhưng làm món gốm có dáng dấp cổ rõ rệt. Người nhận am hiểu thường nhìn băng viền để đoán món phỏng theo lối thời nào.
Cá, chim và muông thú. Cá bơi giữa rong, chim đậu cành, hươu nai giữa cỏ cây là những cảnh sinh động, hợp dịp mừng. Chọn cảnh có đôi, có đàn cho dịp cưới, sum họp.
Cảnh người. Một số món phỏng cổ vẽ cảnh người đánh cờ, đọc sách, cưỡi ngựa. Đây là đề tài thú vị cho người yêu lịch sử, nhưng bạn nên hỏi người bán cảnh đó phỏng theo hiện vật nào trước khi kể lại, để khỏi kể sai.
Kể chuyện khi trao một món gốm Chu Đậu
Món gốm này sống nhờ câu chuyện. Một lời giới thiệu tốt chỉ mất một phút nhưng ở lại với người nhận rất lâu.
- Mở đầu bằng điều người nhận quan tâm: "Anh vẫn hay nói về các bảo tàng châu Á, nên em chọn món này."
- Nói ngắn về nguồn gốc: gốm hoa lam vùng Chu Đậu, Nam Sách xưa, phát triển mạnh khoảng thế kỷ 15 đến 17.
- Kể một chi tiết đáng nhớ: chiếc bình ở Istanbul có ghi năm 1450 và tên người vẽ.
- Nói về nghề được nối lại: lò cổ được khai quật, làng làm gốm trở lại, món này là gốm làm mới theo lối xưa.
- Chỉ cho người nhận một chi tiết trên chính món quà: một bông sen, một vệt lam loang, chỗ chân đế để mộc.
- Đưa thẻ giới thiệu có ghi nơi làm, chất liệu, cách giữ; với khách nước ngoài, thẻ có bản tiếng Anh.
Đừng thêm thắt những chi tiết bạn không chắc, như tên người làm ra chiếc bình cổ khác, số lượng hiện vật chính xác hay giá trị đấu giá. Người nhận am hiểu sẽ kiểm, và một chi tiết sai làm cả câu chuyện mất tin.
Gói, gửi và giữ gìn
Gốm Chu Đậu cần đóng gói như mọi món gốm quý: lót đầy lòng bình, quấn dày ở miệng và quai, đặt trong hộp cứng chèn kín. Với quà trao tại lễ, nên có hộp gỗ hoặc hộp bọc vải để món quà trông tương xứng khi mở ra trước mọi người.
Gửi khách nước ngoài, bạn nên hỏi trước quy định hành lý của hãng bay về đồ dễ vỡ, và nói rõ với người nhận đây là đồ thủ công làm mới, không phải cổ vật, để tránh hiểu lầm khi qua cửa khẩu. Nếu được, xin xưởng một tờ xác nhận nguồn gốc làm mới kèm theo.
Về giữ gìn, gốm hoa lam bền với thời gian, chỉ sợ va đập. Dặn người nhận đặt nơi vững, tránh mép bàn, tránh chỗ trẻ nhỏ hay vật nuôi chạy nhảy. Lau bụi bằng khăn mềm; nếu rửa thì dùng nước ấm và xà phòng nhẹ, lau khô, không ngâm lâu món có chân đế để mộc.
Nếu món quà là đĩa lớn treo tường, nên dùng móc treo chuyên cho đĩa gốm, kiểm độ chắc của tường trước. Đĩa rơi từ trên cao gần như không cứu được.
Câu hỏi thường gặp
Gốm Chu Đậu bây giờ thuộc tỉnh nào?
Làng Chu Đậu thuộc vùng Nam Sách cũ của tỉnh Hải Dương. Từ ngày 01/7/2025, Hải Dương hợp nhất vào thành phố Hải Phòng, nên khi viết thẻ giới thiệu bạn có thể ghi Hải Phòng, kèm chú thích xứ Đông, Hải Dương cũ cho người nhận dễ hình dung.
Gốm Chu Đậu khác gốm Bát Tràng thế nào khi làm quà?
Cả hai đều có gốm hoa lam. Gốm Chu Đậu làm quà thường đi theo lối phỏng cổ, men trắng ngà ngả xám, đề tài gợi lại hoa văn thế kỷ 15 đến 17. Bát Tràng có nhiều dòng men và kiểu dáng hơn. Chọn bên nào tuỳ câu chuyện bạn muốn kể.
Có nên tặng gốm Chu Đậu cho khách nước ngoài không?
Rất nên nếu khách quan tâm văn hoá. Câu chuyện chiếc bình năm 1450 ở Istanbul là chỗ nối tự nhiên. Chọn món nhỏ, đóng gói chắc, kèm thẻ tiếng Anh nói rõ đây là gốm thủ công làm mới để khách không gặp rắc rối khi qua cửa khẩu.
Gốm Chu Đậu làm mới có phải là đồ giả cổ không?
Không nên gọi là đồ giả. Đó là gốm làm mới theo lối xưa, được làm công khai ở làng nghề. Chỉ thành vấn đề khi ai đó cố ý bán món làm mới như cổ vật. Khi tặng, bạn chỉ cần nói đúng đây là gốm làm mới.
Món gốm Chu Đậu nào hợp tặng thầy giáo dạy sử?
Một chiếc bình nhỏ hay đĩa hoa lam đề tài sen, mây, kèm thẻ ghi ngắn về câu chuyện dòng gốm là món rất hợp. Thầy có thể bày trên bàn làm việc và dùng làm ví dụ khi kể cho học trò về gốm Việt từng đi xa.