Hoa mẫu đơn trong hội hoạ Á Đông là hoa của phú quý và vẻ đẹp rực rỡ: bông to, nhiều cánh, màu đậm, từ đời Đường đã được ví là "quốc sắc thiên hương", sắc đẹp của cả nước, hương thơm của trời. Vì vậy tranh mẫu đơn thường là lời chúc đầy đủ, sung túc, và khi ghép với chim, với mèo, với bướm thì thêm những lời chúc về hôn nhân, tuổi thọ.
Cũng chính vì nói thẳng về phú quý, mẫu đơn không hợp với mọi người nhận và mọi dịp. Bài này kể gốc hình tượng, phân biệt mẫu đơn trong tranh với cây người Việt hay gọi là mẫu đơn ở sân đình, đọc các đề tài ghép, rồi đi vào chuyện chọn tranh cho đám cưới, kỷ niệm cưới, nhà mới, mừng thọ, và những lúc nên chọn đề tài khác.
Vì sao mẫu đơn là hoa phú quý
Mẫu đơn được trồng làm cảnh ở Trung Hoa từ rất sớm và đạt tới đỉnh được ưa chuộng vào đời Đường, khi giới quý tộc kinh đô Trường An thi nhau chơi hoa, có những cây được mua bán rất đắt. Câu thơ ví mẫu đơn là quốc sắc thiên hương ra đời trong không khí ấy. Về sau, vùng Lạc Dương nổi tiếng với hoa mẫu đơn đến mức tên hoa gắn liền với tên đất.
Đến đời Tống, Chu Đôn Di trong bài Ái liên thuyết đã xếp ba loài hoa thành ba kiểu người: cúc là hoa của người ẩn dật, sen là hoa quân tử, còn mẫu đơn là hoa phú quý, và nhận xét rằng người đời phần đông yêu mẫu đơn. Câu ấy vừa xác nhận vị trí của mẫu đơn, vừa ngầm phê nhẹ thói chuộng giàu sang. Hiểu điều này giúp bạn tặng mẫu đơn có chừng mực: đây là lời chúc đủ đầy, không phải lời tôn vinh tiền bạc.
Dân gian còn có chuyện kể rằng một vị nữ hoàng ra lệnh trăm hoa nở giữa mùa đông, chỉ mẫu đơn không tuân nên bị đày về Lạc Dương. Đây là truyện kể, không phải sử, nhưng nó cho mẫu đơn thêm nét cứng cỏi bên dưới vẻ lộng lẫy, một chi tiết dễ thương để kể lúc trao quà. Khi kể, nhớ nói rõ đây là chuyện dân gian để người nghe không tưởng là sử thật.
Mẫu đơn trong tranh và "mẫu đơn" ở sân đình Việt
Người Việt hay gọi một loài cây bụi hoa đỏ, chùm nhỏ, trồng nhiều trước đình, chùa, sân nhà là "mẫu đơn" hoặc "bông trang". Đó là cây trang, khác hẳn họ với mẫu đơn trong tranh Trung Hoa, vốn là cây ưa lạnh, bông to như cái bát, nhiều lớp cánh. Ở khí hậu nóng của phần lớn nước ta, mẫu đơn thật rất khó trồng, nên phần đông người Việt chỉ thấy nó qua tranh, gốm và hoa nhập.
Sự trùng tên này đôi khi gây lẫn lộn khi tặng quà. Một người lớn tuổi ở quê nghe "tranh mẫu đơn" có thể hình dung chùm hoa trang đỏ ngoài sân đình, rồi ngạc nhiên khi thấy bông hoa to nhiều cánh. Một câu giải thích nhẹ sẽ biến sự ngạc nhiên ấy thành hứng thú. Nếu người nhận yêu cây cảnh, bạn còn có thể kể thêm rằng mẫu đơn thật là loài ưa lạnh, ở nước ta chủ yếu thấy dưới dạng hoa cắt cành nhập về vào dịp Tết, nên bức tranh là cách giữ bông hoa ấy quanh năm.
Hoa mẫu đơn đá, mẫu đơn bằng sứ, bằng vải lụa là những món trang trí khác, thuộc nhóm vật phẩm bày bàn. Bài này nói về tranh và đồ mỹ nghệ có đề tài mẫu đơn, nơi bông hoa là hình tượng để đọc chứ không phải vật đặt để mang lại điều gì.
Các đề tài ghép với mẫu đơn
Mẫu đơn ít khi đứng một mình trên tranh chúc tụng. Hội hoạ chữ Hán ghép nó với các con vật, đồ vật khác để tạo thành những lời chúc theo lối chơi chữ hoặc theo hình ảnh.
| Đề tài ghép | Cách đọc thường gặp | Dịp hợp |
|---|---|---|
| Mẫu đơn với đôi chim đầu bạc (phú quý bạch đầu) | Vợ chồng đủ đầy, sống với nhau tới đầu bạc | Quà cưới của người thân, kỷ niệm cưới lâu năm |
| Mẫu đơn với mèo và bướm | Phú quý và sống lâu, vì mèo và bướm đọc gần với chữ chỉ tuổi bảy tám mươi | Mừng thọ, nhất là thọ của bà |
| Mẫu đơn trong bình | Bình đọc như bình an: phú quý bình an | Mừng nhà mới, quà gia đình |
| Mẫu đơn với chim công | Rực rỡ, sang trọng, vinh hiển | Khánh thành, kỷ niệm thành lập với không gian lớn |
| Mẫu đơn với hoa sen, cúc, mai theo mùa | Bốn mùa đủ hoa, một năm trọn vẹn | Quà chung, bộ tranh nhiều bức |
| Mẫu đơn với gà trống | Thường đọc là công danh phú quý | Hợp người đang trên đường sự nghiệp |
Các cách đọc chơi chữ ở trên đến từ tiếng Hán; khi tặng người Việt, bạn sẽ cần giải thích một câu. Điều đó không làm món quà kém đi, ngược lại còn cho người nhận một câu chuyện để kể lại với khách.
Chọn tranh mẫu đơn cho từng dịp
Đám cưới, kỷ niệm ngày cưới. Phú quý bạch đầu là đề tài hợp nhất: lời chúc đủ đầy đi kèm lời chúc gắn bó tới già. Tranh thêu, tranh lụa khổ vừa hợp phòng khách của đôi trẻ; với ông bà kỷ niệm cưới vàng, tranh sơn mài sang trọng hơn.
Mừng nhà mới. Mẫu đơn trong bình hoặc mẫu đơn nở rộ, màu đỏ hồng, treo ở phòng khách hay phòng ăn. Hỏi trước màu tường: mẫu đơn đỏ trên nền tường đỏ sẽ chìm.
Mừng thọ. Mẫu đơn với mèo bướm là lựa chọn tinh tế, ít người biết; một tấm thẻ giải thích sẽ khiến các cụ thích thú. Mẫu đơn thuần hoa cũng hợp, nhưng tùng hạc, đào tiên nói thẳng ý thọ hơn.
Khánh thành, kỷ niệm thành lập. Mẫu đơn với chim công hợp sảnh lớn, nhưng nên cân nhắc tông màu với nội thất văn phòng; tranh quá rực rỡ trong không gian tối giản trông lạc lõng.
Quà cho đối tác người Hoa, người Hàn, người Nhật. Mẫu đơn là hình ảnh quen thuộc trong nghệ thuật của các nền văn hoá này, nên họ đọc được lời chúc ngay mà không cần giải thích. Chọn tranh làm tại Việt Nam, kể thêm về làng nghề làm ra nó, để món quà vừa quen vừa lạ.
Nhìn tay nghề một bức mẫu đơn
Mẫu đơn là đề tài khó vẽ đẹp vì bông hoa có rất nhiều lớp cánh, cánh mỏng, quăn ở mép. Tranh tay nghề cao cho thấy lớp cánh trong và lớp cánh ngoài khác nhau về độ đậm, phần nhuỵ ở giữa sáng lên, mép cánh có độ trong như lụa. Tranh vụng thường tô một màu đặc từ giữa ra ngoài, bông hoa trông như hoa giấy dán lên.
Lá mẫu đơn xẻ thuỳ, mặt lá có gân, mặt trên và mặt dưới khác màu. Người vẽ cẩn thận sẽ có lá ngửa lá úp, lá che bớt bông, tạo chiều sâu. Một mẹo nhỏ khi xem tranh: nhìn bông hoa lớn nhất có mấy lớp cánh phân biệt được bằng mắt; nếu chỉ thấy một mảng màu phẳng, đó là dấu hiệu tranh làm nhanh.
Với tranh thêu, hãy xem hướng chỉ ở cánh hoa: thêu tay thường cho sợi chạy từ mép cánh vào nhuỵ, đổi màu dần qua nhiều sắc chỉ. Với sơn mài, nhìn độ mịn khi chuyển từ đỏ son sang hồng phấn. Với gốm, nhìn nét viền và độ đều của men màu. Không cần thành chuyên gia, chỉ cần nhìn chậm và so hai ba bức là đủ chọn được bức đẹp trong tầm tiền của mình.
Khi nào nên chọn đề tài khác
Mẫu đơn nói thẳng về sự đủ đầy, giàu sang. Vì vậy có những người nhận và những bối cảnh mà đề tài khác hợp hơn:
- Người sống giản dị, tu tập, hoặc thích vẻ thanh đạm có thể thấy tranh mẫu đơn quá phô; sen, lan, trúc hợp hơn.
- Thầy cô giáo, người làm nghề cần giữ hình ảnh liêm chính: lời chúc phú quý dễ bị hiểu sai ý. Tứ quý, sen trắng là lựa chọn tốt hơn.
- Quà cho người có chức vụ trong cơ quan nhà nước: món quà mang thông điệp giàu sang dễ gây khó xử, nên tránh, và giữ mọi món quà ở mức tinh thần.
- Người đang có tang trong nhà hoặc vừa trải qua mất mát: sắc đỏ rực rỡ và lời chúc phú quý không hợp lúc này.
- Không gian nhỏ, nội thất tối giản: một bông mẫu đơn khổ lớn có thể lấn át cả căn phòng; chọn khổ nhỏ hoặc gốm có hoạ tiết mẫu đơn kín đáo.
Những trường hợp trên không phải kiêng kỵ, chỉ là chuyện hợp hay không hợp. Một lời chúc đúng người đúng lúc luôn được nhớ lâu hơn một món quà đắt mà lệch ý.
Từng bước chọn và trao một bức mẫu đơn
Một quy trình gọn từ lúc chọn tới lúc trao:
- Xác định dịp và lời chúc chính: hôn nhân, nhà mới hay tuổi thọ, để chọn đề tài ghép phù hợp trong bảng ở trên.
- Hỏi trước màu tường, kích thước chỗ treo, phong cách nội thất của người nhận.
- Chọn chất liệu: tranh thêu tay hợp quà cưới, sơn mài hợp kỷ niệm lớn, lụa và thuỷ mặc hợp người thích nhẹ nhàng, gốm hợp nhà không còn tường trống.
- Xem tranh ở khoảng cách thật: cánh hoa mẫu đơn đẹp có độ chuyển màu từ trong ra ngoài, không đặc một màu như cắt giấy.
- Chuẩn bị tấm thẻ ghi tên đề tài và cách đọc, nhất là với các đề tài chơi chữ như phú quý bạch đầu hay mèo bướm.
- Khi trao, nói một câu về lời chúc và một câu về câu chuyện hoa, như chuyện quốc sắc thiên hương hay chuyện mẫu đơn bị đày về Lạc Dương.
Với tranh thêu tay khổ lớn, nhắc người nhận treo tránh nắng trực tiếp và tránh nơi ẩm, vì chỉ tơ dễ phai màu và mốc hơn sơn dầu hay sơn mài.
Câu hỏi thường gặp
Tranh mẫu đơn màu nào đẹp nhất để làm quà?
Đỏ và hồng là hai màu phổ biến, rực rỡ và vui, hợp dịp cưới, nhà mới. Mẫu đơn trắng, tím nhạt trang nhã hơn, hợp người thích sự tĩnh. Chọn màu theo không gian treo và tính cách người nhận, không có màu đúng duy nhất.
Tranh mẫu đơn có hợp treo trong phòng ngủ vợ chồng không?
Về thẩm mỹ, mẫu đơn với đôi chim là đề tài ấm áp, nhiều đôi vợ chồng thích treo ở phòng riêng. Chỉ cần chọn khổ vừa phải và tông màu dịu để căn phòng không quá rực.
Mẫu đơn và hoa hồng có thể thay thế nhau trong tranh quà cưới không?
Hai loài hoa đều đẹp nhưng mang câu chuyện khác nhau. Hoa hồng gắn với tình yêu theo văn hoá phương Tây, mẫu đơn gắn với phú quý và hôn nhân bền lâu theo văn hoá Á Đông. Chọn loài nào tuỳ đôi trẻ thích phong cách nào.
Tranh thêu mẫu đơn thêu tay và thêu máy khác nhau thế nào?
Thêu tay có hướng chỉ thay đổi theo hình cánh hoa, chỗ đậm chỗ thưa, màu chuyển mềm; thêu máy đều tăm tắp, mặt sau thường có lớp lót và mũi chỉ lặp. Thêu tay tốn công hơn nhiều lần nên ở tầng giá cao hơn.
Có nên tặng tranh mẫu đơn cho người lớn tuổi đang ốm?
Không có kiêng kỵ, nhưng người đang ốm thường cần sự yên tĩnh. Một bức tranh sen, phong cảnh dịu mắt, hoặc món quà dùng được như bộ ấm chén nhẹ, gối tựa lưng sẽ hợp hoàn cảnh hơn tranh hoa rực rỡ.