Tranh cửu ngư quần hội vẽ chín con cá, thường là cá chép, bơi tụ quanh nhau; ý nghĩa của nó đến từ lối chơi chữ đồng âm trong tiếng Hán: "cửu" (chín) đọc giống "cửu" là lâu dài, "ngư" (cá) đọc giống "dư" là dư dả. Ghép lại, bức tranh thành lời chúc đầy đủ, sung túc và bền lâu, đồng thời "quần hội" là tụ họp, nên còn mang ý sum vầy.
Cá chép trên quà quý không chỉ có một nghĩa. Cá chép bơi giữa sen là chúc năm nào cũng có dư; cá chép nhảy qua cổng nước là tích vượt vũ môn, chúc học hành đỗ đạt; đôi cá chép là chúc vợ chồng hoà hợp. Bài này giúp bạn phân biệt các đề tài cá, chọn đúng bức cho đúng dịp, và biết kể gì khi trao, như một bức tranh văn hoá chứ không phải vật cầu tài.
Vì sao cá lại là lời chúc dư dả
Hội hoạ dân gian Trung Hoa và các nước chịu ảnh hưởng chữ Hán dùng rất nhiều lối chơi chữ đồng âm: vẽ một vật mà người xem đọc thành một lời chúc. Cá là ví dụ quen nhất. Trong tiếng Hán, chữ "ngư" là cá và chữ "dư" là thừa, dư dả đọc gần như nhau, nên câu chúc Tết "niên niên hữu dư", năm nào cũng có dư, được vẽ thành cảnh cá bơi giữa sen, vì "liên" là sen cũng đọc gần với "liên" là liên tục.
Người Việt đọc âm Hán Việt nên không nghe ra sự đồng âm này một cách tự nhiên; ta "biết" nghĩa của tranh cá chứ không "nghe" ra nó. Đó là lý do khi tặng tranh cá, nhất là cho người trẻ hay khách nước ngoài, một câu giải thích ngắn về lối chơi chữ sẽ khiến món quà thú vị hơn hẳn.
Riêng con số chín được ưa vì là số lẻ lớn nhất trong hàng đơn vị, trong quan niệm cổ là số dương cực, và vì đọc gần với chữ "cửu" là lâu dài. Vì vậy cửu ngư được hiểu là sung túc kéo dài. Đây là cách đọc của mỹ thuật dân gian, không phải công thức đảm bảo tài lộc; người nhận treo bức tranh vì nó đẹp và vì lời chúc ấm áp, không vì nó "làm ra tiền".
Các đề tài cá trên tranh và đồ mỹ nghệ
Gặp tranh cá ngoài cửa hàng, bạn sẽ thấy nhiều biến thể. Bảng dưới gom những đề tài phổ biến và lời chúc người ta thường đọc ra, để chọn đúng bức cho đúng dịp.
| Đề tài | Lời chúc thường đọc | Dịp hợp |
|---|---|---|
| Chín con cá chép tụ lại (cửu ngư quần hội) | Sung túc lâu dài, sum vầy | Mừng nhà mới, kỷ niệm thành lập, quà chung cho gia đình đông con cháu |
| Cá chép bơi giữa sen (liên niên hữu dư) | Năm nào cũng dư dả, nối tiếp không dứt | Mừng nhà mới, mừng thọ, quà đầu năm của người thân |
| Cá chép nhảy qua cổng (vượt vũ môn) | Đỗ đạt, vượt khó, đổi đời bằng nỗ lực | Tốt nghiệp, đỗ đại học, nhận học bổng, thi tay nghề |
| Đôi cá chép bơi quấn quanh nhau | Vợ chồng hoà hợp, gắn bó | Quà cưới của người thân, kỷ niệm ngày cưới |
| Cá vàng trong chậu, trong bình | Vàng ngọc đầy nhà theo lối chơi chữ "kim ngư" | Quà nhỏ cho bạn bè, trang trí bàn làm việc |
| Cá chép hoá rồng | Thành đạt sau khi vượt thử thách lớn | Thăng tiến, hoàn thành chặng đường dài |
Nhiều bức tranh trộn hai, ba đề tài cùng lúc, ví dụ chín con cá chép giữa sen. Không có gì sai; chỉ cần bạn hiểu lời chúc chính của bức tranh để nói lúc trao.
Tích cá chép vượt vũ môn, đọc cho đúng
Tích kể ở thượng nguồn Hoàng Hà có một khúc sông hẹp, nước xiết, gọi là Long Môn hay Vũ Môn. Mỗi năm đàn cá chép ngược dòng, con nào nhảy qua được cửa ấy thì hoá rồng. Từ đời Đường, các sĩ tử thi đỗ được ví là "đăng long môn", bước qua cửa rồng. Người Việt quen gọi là cá chép vượt vũ môn và dùng hình ảnh này để chúc thi cử.
Điều đáng kể khi tặng là tinh thần của tích: cá hoá rồng nhờ nỗ lực tự thân, ngược dòng nước xiết, rất nhiều con thất bại và thử lại. Bức tranh vì vậy không chúc may mắn đơn thuần mà chúc sự bền chí. Nói điều này với một học trò vừa thi xong, dù đỗ hay chưa đỗ, đều có ý nghĩa. Với người vừa trượt một kỳ thi, chính câu chuyện những con cá thử lại nhiều lần mới là điều an ủi, chứ không phải lời chúc đỗ cao.
Cũng nên phân biệt tích này với tục thả cá chép tiễn ông Công ông Táo ngày hai mươi ba tháng Chạp. Đó là phong tục cúng lễ có nguồn gốc và ý nghĩa riêng, thuộc nội dung lễ Tết; bức tranh cá chép làm quà không liên quan đến nghi lễ ấy, đừng để người nhận hiểu nhầm.
Cá trong tranh dân gian và đồ gốm Việt
Cá chép không phải đề tài nhập khẩu xa lạ. Tranh Hàng Trống có bức Lý ngư vọng nguyệt, cá chép trông trăng, xưa thường bán vào dịp Trung thu; cá chép uốn mình, phía trên là vầng trăng, quanh là rong rêu, nét khắc in rồi tô màu tay. Đặt bức ấy cạnh một bức cửu ngư thuỷ mặc, bạn thấy rõ hai lối nhìn: một bên là con cá của làng phố, đầy chất trang trí, một bên là con cá của nét bút.
Trên đồ gốm, cá xuất hiện từ khá sớm, trên bát đĩa men lam và các dòng gốm hoa nâu, cá bơi giữa rong, giữa sóng nước. Người sưu tầm gốm cổ có cả hệ thống cách đọc niên đại theo lối vẽ cá; đó là chuyện của người chơi đồ cổ. Ở góc quà tặng, chỉ cần biết những đĩa gốm vẽ cá theo lối men lam hôm nay là sự tiếp nối của một nếp trang trí lâu đời, và đó là câu chuyện đáng kể khi trao.
Với người nhận lớn lên ở vùng sông nước miền Tây hay vùng chiêm trũng Ninh Bình, hình ảnh con cá còn gắn với mùa nước, với bữa cơm nhà. Một bức tranh cá giản dị đôi khi chạm tới họ nhiều hơn những lời chúc sang trọng.
Chọn tranh cá theo người nhận
Học trò, sinh viên. Chọn tranh vượt vũ môn khổ nhỏ, có thể treo ở góc học tập, hoặc một đĩa gốm vẽ cá chép đặt trên kệ. Món quá lớn với phòng trọ của sinh viên chỉ thành gánh nặng khi chuyển nhà.
Gia đình vừa có nhà mới. Cửu ngư hoặc cá chép giữa sen hợp với phòng khách. Hỏi trước màu tường và phong cách nội thất: tranh thuỷ mặc nền trắng hợp nhà hiện đại, tranh sơn mài nền đen son hợp nhà gỗ.
Đôi vợ chồng trẻ. Đôi cá chép là lựa chọn dễ thương nhưng còn ít người biết; một câu giải thích nhỏ trong thiệp sẽ giúp họ nhớ ý nghĩa. Tránh tặng một con cá lẻ loi bơi đơn độc trong dịp cưới.
Người lớn tuổi thích cá cảnh. Người nuôi cá koi, cá chép lâu năm thường rất kỹ tính về hình dáng cá. Chọn tranh vẽ cá đúng giải phẫu, vây đuôi tự nhiên; tranh vẽ cá như đồ chơi sẽ bị nhận ra ngay.
Tập thể, cơ quan. Cửu ngư khổ lớn hợp làm quà kỷ niệm thành lập, gợi ý tập thể cùng bơi về một phía. Nên kèm bảng đồng nhỏ ghi tên đơn vị tặng và dịp.
Người vừa nghỉ hưu. Tranh cá chép giữa sen, nước lặng, cá bơi thong thả hợp với nhịp sống chậm lại. Tránh bức vượt vũ môn đầy bọt sóng; lời chúc nỗ lực lúc này không còn đúng tâm trạng người nhận.
Nhìn tay nghề một bức tranh cá ở mức người tặng
Bạn không cần là chuyên gia để tránh một bức tranh vụng. Vài điểm nhìn bằng mắt thường:
- Vảy cá đều nhưng không cứng như đóng dấu; tranh vẽ tay có độ biến đổi nhẹ giữa các vảy.
- Vây và đuôi có độ trong, mềm, hướng theo chuyển động của cá; đuôi cứng như miếng nhựa là dấu hiệu vẽ vội.
- Chín con cá có kích cỡ, hướng bơi khác nhau, tạo vòng xoáy; chín con giống hệt nhau xếp hàng là bố cục kém.
- Với tranh sơn mài, xem lớp vàng bạc dát có phẳng, có bong mép không; với tranh lụa, xem màu có loang ra ngoài nét không.
- Với đĩa, bình gốm vẽ cá, xem men có rạn bất thường, có bọt khí lớn, có chỗ chảy men che mất hình không.
Nếu muốn so sánh nhiều chất liệu trước khi chọn, bạn có thể xem thêm các món quà mỹ nghệ có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy, rồi đối chiếu với những điểm trên khi xem hàng thật.
Trao tranh cá và kể câu chuyện của nó
Tranh cá chép là món quà dễ kể chuyện. Một cách trao gọn gàng:
- Ghi sẵn trên tấm thẻ nhỏ hai dòng: tên đề tài (cửu ngư quần hội, vượt vũ môn…) và lời chúc người ta đọc ra.
- Khi trao, mở lớp bọc, hướng tranh về người nhận, nói một câu về lối chơi chữ: cá đọc như dư, chín đọc như lâu dài.
- Với tranh vượt vũ môn tặng học trò, thêm một câu về sự bền chí: cá hoá rồng vì dám ngược dòng.
- Nếu tặng khách nước ngoài, chuẩn bị câu giải thích bằng tiếng Anh; lối chơi chữ đồng âm là chi tiết khách thường thích nhất.
- Hỏi người nhận định treo ở đâu và gợi ý nhẹ về cách tránh nắng, tránh ẩm cho chất liệu.
Với quà tập thể, người trao nên là người được nhóm cử, đứng giữa, các thành viên khác đứng hai bên khi chụp ảnh. Tấm ảnh nên thấy rõ bức tranh và người nhận, đừng để băng rôn hay lẵng hoa che mất mặt tranh.
Nếu bức tranh được gửi tới trước buổi gặp, hãy nhắn cho người nhận một tin ngắn kể ý nghĩa bức tranh. Rất nhiều món quà đẹp nằm im trong góc nhà chỉ vì người nhận không biết nó nói gì.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tranh cá thường là cá chép mà không phải cá khác?
Cá chép quen thuộc ở vùng sông nước Á Đông, gắn với tích vượt vũ môn hoá rồng, lại có thân to, vảy lớn, màu đẹp nên dễ vẽ. Các loài khác cũng xuất hiện như cá vàng, cá trê trong tranh dân gian, nhưng cá chép là đề tài chúc tụng phổ biến nhất.
Tranh cửu ngư có bắt buộc phải đúng chín con không?
Muốn gọi đúng tên cửu ngư thì là chín con. Ngoài ra có tranh hai, năm, tám con, mỗi số được người bán gán một nghĩa riêng. Nếu bạn không quan tâm con số, cứ chọn bức có bố cục đẹp; lời chúc dư dả vẫn đến từ hình con cá.
Tranh cá chép có hợp tặng mừng thọ không?
Hợp, nhất là đề tài cá giữa sen với lời chúc năm năm có dư. Tuy vậy với dịp mừng thọ, tùng hạc hay đào tiên nói rõ ý chúc thọ hơn. Tranh cá hợp hơn khi người nhận thích cá, từng làm nghề sông nước hoặc gia đình đông con cháu.
Cá koi Nhật Bản và cá chép Việt có khác ý nghĩa không?
Cá koi là giống cá chép được người Nhật lai tạo lấy màu sắc; trong văn hoá Nhật, cờ cá chép treo dịp lễ bé trai cũng mang ý vượt khó. Về ý nghĩa chúc tụng, hai bên khá gần nhau. Tranh cá koi nhiều màu hợp không gian hiện đại hơn.
Có kiêng tặng tranh cá cho ai không?
Theo quan niệm dân gian không có kiêng kỵ chung. Điều đáng để ý là cảm nhận: người không thích cá, người theo lối sống chay tịnh nghiêm có thể không thích tranh cá câu, cá trên thớt. Tranh cá đang bơi tự do thì hầu như ai cũng thấy dễ chịu.
Tranh cá chép bằng sơn mài nên lau thế nào?
Lau bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm, không dùng cồn, chất tẩy hay khăn thô. Tránh nắng chiếu thẳng lâu ngày. Nếu là sơn ta, mặt sơn càng dùng càng lên nước đẹp; nếu là sơn công nghiệp, hỏi người bán cách chăm sóc cụ thể.