Tranh bách thọ, còn gọi là bách thọ đồ, là bức tranh gồm khoảng một trăm chữ Thọ viết theo nhiều kiểu khác nhau, xếp thành hàng ngay ngắn, mang ý chúc trăm năm thọ. Đây là đề tài có gốc từ mỹ thuật Trung Hoa, đã quen thuộc ở Việt Nam qua tranh thêu, tranh khắc gỗ, tranh sơn mài, đĩa sứ và cả thư pháp viết tay, và là món quà mừng thọ rất được ưa chuộng.
Bài này đi vào góc chọn bức tranh làm quà: các chất liệu khác nhau ra sao, nên chọn khổ thế nào cho bức tường nhà cụ, kiểm chữ trước khi mua hay đặt, đóng khung, và cách trao tranh trong buổi lễ. Ý nghĩa chung của chữ Thọ và các biến thể hoa văn đã có nhiều tài liệu bàn; ở đây chỉ nhắc đủ để bạn kể lại cho cụ và cho khách.
Tranh bách thọ là gì, từ đâu ra
Chữ Thọ trong chữ Hán có rất nhiều cách viết: theo lối triện, lối lệ, lối khải, lối thảo, và các biến thể trang trí. Người xưa gom những dạng này vào một bức, thường đủ trăm chữ, mỗi chữ một hình, gọi là bách thọ đồ. Con số trăm vừa là số tròn, vừa gợi ý trăm tuổi, trăm năm. Bố cục phổ biến là xếp chữ thành hàng ngang, hàng dọc đều nhau như một tấm lưới, có bản thêm viền hoa văn hoặc một chữ Thọ lớn ở chính giữa.
Cần biết rằng không phải trăm dạng chữ trong mọi bức tranh đều là những lối viết có trong thư pháp cổ. Nhiều dạng là biến thể trang trí do thợ khắc, thợ thêu qua nhiều đời sáng tạo thêm để đủ số. Vì thế giữa các bức tranh bách thọ khác nhau, các chữ không giống hệt nhau. Điều đó không làm giảm giá trị trang trí của bức tranh, chỉ là khi giới thiệu thì nên nói đây là trăm kiểu viết chữ Thọ, không cần khẳng định là trăm lối thư pháp cổ.
Ở Việt Nam, bách thọ xuất hiện trên tranh thêu treo phòng khách, trên hoành phi khắc gỗ trong nhà thờ họ, trên đồ sứ, đồ đồng. Trong lễ mừng thọ, bức bách thọ thường treo ở vị trí trang trọng phía sau chỗ cụ ngồi, sau lễ thì được giữ lại trong nhà như vật kỷ niệm.
So các chất liệu tranh bách thọ
Cùng một đề tài nhưng mỗi chất liệu cho cảm giác và độ bền khác nhau. Bảng dưới giúp bạn chọn theo nhà cụ và theo tầng chi phí.
| Chất liệu | Vẻ ngoài | Độ bền và bảo quản | Tầng chi phí |
|---|---|---|---|
| Thêu tay trên lụa, satin | Mềm, có độ bóng chỉ, nổi khối nhẹ | Cần khung kính, tránh ẩm và nắng trực tiếp | Món lớn, tuỳ độ dày mũi thêu và kích thước |
| Thêu máy | Đều, sắc nét, kém chiều sâu | Giống thêu tay | Món vừa |
| Gỗ khắc, gỗ chạm sơn son thếp vàng | Trang nghiêm, hợp nhà gỗ, nhà thờ họ | Bền nếu gỗ đã xử lý; cần lau bụi, tránh mối | Từ món vừa đến món lớn |
| Sơn mài | Sâu, bóng, sang trọng | Rất bền, tránh va đập và nắng gắt | Món lớn |
| Thư pháp viết tay trên giấy, lụa | Có hồn nét bút, mỗi bức một khác | Cần bồi và đóng khung kỹ, chống ẩm mốc | Tuỳ người viết |
| In trên vải, giấy | Phẳng, rẻ, sản xuất nhiều | Màu dễ phai | Món nhỏ |
Muốn biết thêm cách phân biệt thêu tay với thêu máy, sơn ta với sơn công nghiệp, bạn có thể đọc các bài chuyên về kỹ thuật làng nghề. Với góc người mua làm quà, chỉ cần lật mặt sau tranh thêu xem mối chỉ, và hỏi người bán chất liệu, nơi làm.
Chọn khổ tranh theo bức tường
Tranh quá nhỏ trên bức tường lớn trông lạc lõng, tranh quá to lấn hết gian phòng. Vài bước ước lượng trước khi mua:
- Hỏi con cháu ở cùng cụ, hoặc chụp ảnh bức tường định treo, đo chiều ngang và chiều cao khoảng trống thật, trừ đi chỗ của đồ đạc như tủ, sập, bàn thờ.
- Theo kinh nghiệm trang trí phổ biến, tranh chiếm khoảng một nửa đến hai phần ba chiều ngang mảng tường trống là cân.
- Nếu treo phía trên sập gỗ, bộ bàn ghế, tranh nên hẹp hơn chiều dài món đồ bên dưới.
- Nhà chung cư trần thấp nên chọn tranh khổ ngang; nhà ống, nhà gỗ trần cao có thể chọn khổ dọc lớn.
- Tính cả viền khung, thường làm bức tranh lớn thêm một khoảng đáng kể so với tấm thêu hay tấm gỗ ban đầu.
- Hỏi trọng lượng tranh có khung và kiểm tường. Tranh gỗ, sơn mài khổ lớn rất nặng, tường thạch cao hoặc vách ngăn mỏng không treo được.
Nếu không chắc, chọn khổ vừa. Tranh vừa có thể treo nhiều chỗ, tranh quá lớn thì chỉ có một chỗ, mà chỗ đó có khi đã có đồ.
Kiểm chữ trước khi mua hoặc đặt làm
Nhờ người đọc được chữ Hán xem qua. Tranh khắc gỗ, tranh in đôi khi có chữ bị ngược do lỗi bản khắc, hoặc có chữ không phải chữ Thọ lẫn vào. Một người biết chữ Hán, một cụ đồ, hoặc giáo viên Hán Nôm nhìn qua là phát hiện được.
Kiểm chữ chính giữa. Nhiều bức bách thọ có một chữ Thọ lớn ở giữa, bao quanh là các chữ nhỏ. Chữ lớn phải viết đúng, đầy đặn, cân đối vì đó là chỗ mắt người xem dừng lại đầu tiên.
Đếm thử số chữ. Không bắt buộc đủ trăm, nhưng tranh ghi bách thọ mà chỉ có vài chục chữ thì nên hỏi người bán. Đây cũng là cách nhìn độ kỹ của người làm.
Hỏi lạc khoản nếu là thư pháp. Tranh thư pháp viết tay thường có lạc khoản, tức dòng ghi người viết, năm viết, kèm triện. Nếu bạn muốn ghi tên người được mừng thọ, dịp mừng, hỏi người viết trước khi họ viết, vì thêm vào sau rất khó.
Không tự sáng tác câu chữ Hán. Nếu muốn có thêm một dòng chữ Hán đi kèm, nhờ người viết chọn câu có xuất xứ rõ, đừng tự ghép chữ theo nghĩa từng chữ rồi nhờ người viết; câu ghép sai ngữ pháp Hán rất dễ thành chuyện cười.
Đóng khung và bảo quản
Tranh thêu và thư pháp trên lụa, trên giấy cần được căng phẳng hoặc bồi trước khi đóng khung. Tranh thêu căng lệch sẽ thấy chữ méo, hàng chữ không thẳng. Khi đặt khung, yêu cầu có khoảng cách nhỏ giữa mặt kính và mặt tranh, để kính không áp sát gây ẩm, dính mặt thêu.
Khí hậu nồm ẩm ở miền Bắc và mùa mưa dài ở miền Nam là kẻ thù của tranh lụa, tranh giấy. Treo tranh trên tường khô, không phải tường giáp nhà vệ sinh hay tường ngoài hay thấm. Tránh treo đối diện cửa sổ có nắng chiếu thẳng vì chỉ thêu và mực sẽ phai. Vài tháng nên lau mặt kính, kiểm góc khung có mốc hay mọt không.
Tranh gỗ, tranh sơn mài bền hơn nhưng cũng cần lau bụi bằng khăn mềm khô, không dùng hoá chất tẩy rửa. Với gỗ sơn son thếp vàng, không lau mạnh vào chỗ thếp vì dễ bong.
Khi vận chuyển tranh về nhà cụ, nhất là đường xa, bọc kính bằng giấy dày và tấm xốp, dán băng dính chéo lên mặt kính để nếu vỡ thì mảnh kính không cứa vào mặt tranh. Tranh thêu, tranh lụa đi xe khách đường dài nên để đứng, không xếp vật nặng đè lên. Mở ra kiểm ngay khi nhận, phát hiện khung lỏng, kính nứt thì sửa trước ngày lễ, đừng để đến lúc treo mới biết.
Trao bức tranh trong buổi lễ
Tranh bách thọ thường là quà chung của cả nhà hoặc của một nhánh lớn, nên trao ở phần đầu, ngay sau lời thưa của người đại diện. Tranh khổ lớn cần hai người cầm hai bên, đứng trước mặt cụ, mặt tranh hướng về phía cụ và khách. Người đại diện nói vài câu về bức tranh: chất liệu gì, làm ở đâu, con cháu chọn vì sao.
Một cách được nhiều nhà làm là treo sẵn bức tranh phía sau ghế cụ trước giờ lễ, phủ một tấm vải đỏ, đến lúc dâng quà thì mời cụ hoặc người con trưởng kéo tấm vải xuống. Cách này tránh phải bê tranh nặng giữa đám đông, và bức tranh làm nền cho mọi tấm ảnh trong buổi lễ.
Sau lễ, hỏi cụ muốn treo bức tranh ở đâu lâu dài. Có cụ muốn treo phòng khách, có cụ muốn treo ở phòng riêng để ngày nào cũng nhìn. Còn nếu đang ở bước chọn và muốn so nhiều mẫu, bạn có thể xem thêm các món quà mỹ nghệ có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy trước khi quyết.
Bách thọ trên những món quà khác ngoài tranh
Nếu bức tường nhà cụ đã kín, hoặc cụ không thích treo thêm tranh, đề tài bách thọ còn xuất hiện trên nhiều món khác vẫn hợp lễ mừng thọ:
- Bình, đĩa sứ vẽ bách thọ: đặt trên tủ chè, kệ gỗ; chọn loại có đế hoặc giá đỡ chắc để không đổ khi lau dọn.
- Hộp sơn mài khắc bách thọ: vừa làm hộp đựng quà khác, vừa để lại cho cụ cất giấy tờ, kỷ vật.
- Khăn trải bàn, tấm phủ sập thêu: dùng trong ngày lễ, sau đó dùng mỗi dịp Tết; cần giặt tay, giữ màu chỉ.
- Bộ chén trà in chữ Thọ: món nhỏ, dễ dùng hằng ngày, hợp với cụ thích uống trà.
- Bình phong nhỏ để bàn: khắc gỗ hoặc thêu trên khung gỗ, đặt ở bàn tiếp khách; nhẹ hơn tranh treo.
Dù là món gì, nguyên tắc kiểm chữ vẫn như tranh: nhờ người biết chữ xem trước, nhất là với đồ in hàng loạt. Với đồ sứ, kiểm thêm xem men có rạn, đáy có kênh không; với đồ sơn mài, xem mặt sơn có lỗ kim hay vết rộp không. Và đừng tặng trùng: nếu nhà cụ đã có bức tranh bách thọ lớn, thêm một chiếc đĩa cùng đề tài là đủ, không cần thêm tranh thứ hai.
Câu hỏi thường gặp
Tranh bách thọ có treo trong phòng ngủ được không?
Được, nếu cụ thích. Không có quy định về chỗ treo; nhiều nhà treo phòng khách vì đó là chỗ trang trọng và khách nhìn thấy. Chỉ cần tránh tường ẩm và nắng chiếu thẳng.
Có thể đặt thêu tên cụ lên tranh bách thọ không?
Có. Nhiều nơi nhận thêu thêm một dòng nhỏ ở góc dưới, ghi tên cụ, dịp mừng thọ và tên con cháu. Kiểm chính tả kỹ trước khi thêu, vì sửa chỉ thêu rất khó và để lại vết.
Tranh bách thọ và tranh chữ Thọ đơn khác nhau thế nào?
Tranh chữ Thọ đơn là một chữ Thọ lớn, thường viết thư pháp, đậm tính nét bút. Tranh bách thọ là nhiều kiểu chữ Thọ ghép lại, thiên về trang trí và đầy đặn. Nhà nhỏ, phong cách hiện đại hợp với chữ đơn; nhà gỗ, nhà truyền thống hợp với bách thọ.
Mua tranh bách thọ in sẵn có được coi là quà quý không?
Giá trị món quà nằm ở sự chăm chút. Tranh in có thể đẹp nếu khung tốt và chọn khổ hợp. Nhưng nếu muốn món quà ở lại lâu và kể được câu chuyện, tranh thêu tay, khắc gỗ hoặc thư pháp viết tay có chiều sâu hơn.
Tranh bách thọ có cần chọn ngày treo không?
Việc chọn ngày tuỳ niềm tin từng nhà. Về thực tế, nên treo trước lễ một hai ngày để kiểm đinh, móc, độ thăng bằng, tránh lúc đông khách mới treo dễ xảy ra rơi vỡ.
Tranh sơn mài bách thọ có nặng không?
Sơn mài trên nền gỗ khổ lớn khá nặng, nhất là khi có khung. Cần đinh vít nở chắc chắn trên tường gạch hoặc bê tông; tường thạch cao, vách ngăn mỏng thường không chịu được.