Hoa sen trên quà quý thường được đọc theo ba lớp: lớp dân gian Việt là vẻ trong sạch "gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn"; lớp Nho học là hình ảnh người quân tử; lớp Phật giáo là sự giác ngộ, an lạc. Thêm vào đó là lớp chơi chữ của hội hoạ chữ Hán, nơi "liên" là sen đọc gần với "liên" là liên tục, nối dài.
Nhờ nhiều lớp nghĩa mà sen là đề tài gần như ai cũng nhận được: thầy cô, người lớn tuổi, đối tác nước ngoài, người theo đạo Phật hay không theo tôn giáo nào. Nhưng cũng chính vì vậy, cần đọc đúng kiểu sen trên món quà: sen nở rộ khác sen búp, sen trắng khác sen hồng, sen có hình tượng Phật khác sen thuần hoa. Bài này giúp bạn phân biệt, chọn chất liệu, và nói vài câu có ý khi trao.
Ba lớp nghĩa của hoa sen
Lớp gần gũi nhất là ca dao: trong đầm gì đẹp bằng sen, lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng, rồi kết bằng câu gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn. Người Việt nhiều thế hệ thuộc câu ấy, nên sen đứng cho vẻ đẹp giữ mình giữa môi trường không sạch. Đây là ý dễ nói nhất khi trao một món quà có hình sen.
Lớp Nho học đến từ bài Ái liên thuyết của Chu Đôn Di đời Tống. Trong bài, tác giả nói mình yêu sen vì mọc lên từ bùn mà không nhiễm, tắm nước trong mà không lả lơi, thân thẳng, hương càng xa càng thanh; ông gọi cúc là hoa ẩn dật, mẫu đơn là hoa phú quý và sen là hoa quân tử. Từ đó sen trở thành lời khen nhân cách, rất hợp với quà tặng thầy giáo, người làm nghề đòi hỏi sự liêm chính.
Lớp Phật giáo gắn sen với hình ảnh Đức Phật ngồi trên toà sen, với kiến trúc như chùa Một Cột ở Hà Nội dựng năm 1049 thời Lý Thái Tông, mô phỏng bông sen mọc giữa hồ. Ở lớp này sen là sự thanh tịnh và giác ngộ. Bài này chỉ nhắc lớp nghĩa ấy như hiểu biết văn hoá; muốn hiểu sâu ý nghĩa sen trong giáo lý, bạn nên hỏi chư tăng hoặc đọc sách của nhà Phật.
Các kiểu sen trên quà và cách đọc
Cùng là hình sen nhưng mỗi cách thể hiện mang một thông điệp khá khác nhau. Bảng dưới gom các kiểu thường gặp.
| Kiểu thể hiện | Cách đọc thường gặp | Ghi chú khi tặng |
|---|---|---|
| Sen nở rộ, nhiều bông, lá xoè | Viên mãn, thịnh vượng, đầy đủ | Hợp nhà mới, mừng thọ, kỷ niệm lớn |
| Sen búp, một hai bông chưa nở | Khởi đầu, tiềm năng, tuổi trẻ | Hợp tặng học trò, người mới vào nghề |
| Sen trắng | Thanh khiết, trong sáng | Hợp thầy cô, người lớn tuổi, không gian trang nhã |
| Sen hồng | Tươi vui, ấm áp, rất Việt | Hợp hầu hết dịp, dễ treo trong nhà ở |
| Sen với cá | Liên niên hữu dư, năm năm có dư | Hợp quà gia đình, nhà mới |
| Đài sen, gương sen nhiều hạt | Con cháu đông đúc, sum vầy | Hợp quà mừng cưới của người thân, mừng thọ |
| Sen tàn, lá khô (đề tài tàn hà) | Vẻ đẹp cuối mùa, suy tư | Đẹp với người chơi tranh, tránh cho đám cưới, mừng thọ |
Đề tài sen tàn là một dòng tranh được người chơi thuỷ mặc rất quý vì vẻ đẹp tĩnh lặng của nó. Nhưng với người nhận không quen, cành sen khô gục có thể gợi buồn. Tặng đúng người thì đây là món quà sâu sắc; tặng nhầm dịp thì thành lỡ ý.
Hoa văn sen trên đồ Việt qua nhiều thế kỷ
Trước khi thành đề tài tranh treo phòng khách, sen đã là hoa văn trang trí quen thuộc trên đồ Việt. Ở các di tích thời Lý, người ta còn thấy những chân tảng đá kê cột chạm cánh sen xoè quanh, như thể cây cột mọc lên từ một bông sen. Đồ gốm men ngọc, gốm hoa nâu thời Lý, Trần cũng hay có cánh sen nổi hoặc khắc chìm ở thân và chân.
Sang các thời sau, cánh sen trở thành băng hoa văn phụ chạy quanh vai và chân bình gốm men lam, lẫn với cúc dây, sóng nước, mây. Trên đồ gỗ đình chùa, sen xuất hiện ở bệ tượng, ở chân cột, ở diềm cửa. Người làm nghề hôm nay khi vẽ sen lên hộp sơn mài hay khắc sen lên đồ đồng thật ra đang nối tiếp nếp trang trí ấy.
Kể được mạch nối này khi trao quà là cách làm món quà có chiều sâu: một chiếc bình gốm vẽ băng cánh sen không chỉ là đồ trang trí, nó mang dáng dấp của những chiếc bình đã có từ nhiều trăm năm trước. Nếu người nhận yêu đồ xưa, câu chuyện ấy quý không kém bản thân món quà. Còn nếu muốn đi sâu vào việc định niên đại hoa văn, đó là việc của người sưu tầm và bảo tàng, không cần đưa vào lời trao quà.
Sen trên từng chất liệu quà quý
Tranh sơn mài sen. Đề tài quen của các xưởng sơn mài: nền đen hoặc nâu son, hoa hồng nhạt hay trắng vỏ trứng, lá xanh lam. Sen sơn mài hợp phòng khách nhà gỗ và cả căn hộ hiện đại nếu khổ vừa. Nhìn mặt tranh từ nhiều góc để thấy độ trong của lớp sơn phủ.
Tranh lụa, tranh thuỷ mặc. Sen lụa nhẹ nhàng, hợp người thích sự tĩnh. Thuỷ mặc sen có nét lá lớn đậm nhạt, cần người vẽ có tay nghề; lá vẽ phẳng như tấm giấy là dấu hiệu non tay.
Gốm men lam, men rạn vẽ sen. Bình, đĩa, bộ ấm chén có hoa văn sen hoặc cánh sen. Cánh sen là hoa văn trang trí lâu đời trên gốm Việt, thường chạy quanh chân hoặc vai bình. Món gốm dùng hằng ngày là cách mang hình sen vào nhà mà không cần tường trống.
Đồ đồng, đồ gỗ chạm sen. Hộp trà, khay, đèn đồng hình búp sen. Món đồng nặng, cần hỏi trọng lượng nếu tặng khách đi máy bay.
Tranh thêu, khăn lụa thêu sen. Nhẹ, gọn, hợp làm quà cho khách quốc tế. Kèm một tấm thẻ ngắn nói về câu ca dao gần bùn mà chẳng hôi tanh, khách thường rất thích.
Tranh sen tặng ai thì hợp
Sen là một trong số ít đề tài hợp với nhiều kiểu người nhận. Vài tình huống điển hình:
- Thầy cô giáo: sen trắng hoặc sen búp, kèm lời cảm ơn thầy cô đã dạy mình giữ mình trong sạch. Món nhỏ, mang tính tinh thần là đủ.
- Người lớn tuổi, người mộ đạo Phật: bức sen thuần hoa, không có hình tượng Phật, vẫn chuyển được tinh thần thanh tịnh mà không bị coi là sắm đồ thờ thay gia đình.
- Đối tác, khách quốc tế: sen là hình ảnh nhiều người nước ngoài liên tưởng tới Việt Nam; một hộp sơn mài, một khăn lụa thêu sen là quà gọn và dễ kể chuyện.
- Gia đình mới về nhà mới: tranh sen nở rộ hoặc sen với cá, đọc là đầy đủ, năm năm có dư.
- Người làm nghề y, nghề luật, nghề kiểm toán: sen là lời khen phẩm chất giữ mình; vẫn giữ món quà nhỏ và không liên quan đến công việc họ đang làm cho bạn.
Một số gia đình theo tôn giáo khác, hoặc không theo tôn giáo, có thể không muốn treo hình ảnh mang dấu Phật giáo rõ như Phật ngồi toà sen. Tranh sen thuần hoa thì gần như không gặp vấn đề này. Khi không chắc, chọn bức thuần hoa là cách an toàn và tôn trọng.
Sen và những món quà đi kèm
Sen không chỉ có trên tranh. Người Hà Nội có nếp ướp trà sen ở vùng Tây Hồ, dùng gạo sen trong bông sen Bách Diệp để ướp chè, cầu kỳ và tốn công; một hộp trà sen là món quà nhiều người lớn tuổi quý. Những món ăn uống như vậy thuộc nhóm đặc sản, ở đây chỉ nhắc như món đi kèm: một bức tranh sen nhỏ cùng một hộp trà sen là bộ quà có câu chuyện liền mạch.
Hạt sen, ngó sen, lá sen gói cốm cũng là chất liệu của những món quà mùa. Cốm làng Vòng gói lá sen là hình ảnh rất Hà Nội vào thu; một món quà quý tặng người Hà Nội xa quê đôi khi chỉ cần một bức tranh sen đặt cạnh gói cốm lá sen.
Khi ghép quà như vậy, nên để món chính là món dùng lâu (tranh, gốm, sơn mài), món đi kèm là món dùng ngay. Tránh ghép quá nhiều món làm hộp quà rối, mất trọng tâm; ba món là đủ, hai món thường đẹp hơn.
Trao một món quà có hình sen
Món quà có hình sen trao trong không khí trang nhã. Vài bước gợi ý:
- Chọn hộp, túi vải màu trơn, tông trắng ngà hoặc xanh rêu để không lấn át hình sen.
- Viết dòng đề tặng ngắn ở mặt sau hoặc trên thẻ: ai tặng, dịp gì, ngày tháng; nếu thích, thêm một nửa câu ca dao gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn.
- Khi trao, nói lớp nghĩa phù hợp nhất với người nhận: với thầy cô là nhân cách, với gia đình là đầy đủ, với khách quốc tế là bản sắc Việt.
- Nếu là bức tranh, chỉ cho người nhận chi tiết đẹp nhất: một cánh sen trong, một giọt sương, một nét lá.
- Gợi ý cách giữ gìn: tranh lụa tránh ẩm, sơn mài tránh nắng gắt, gốm tránh va đập.
- Nếu trao trong buổi lễ tri ân thầy cô đông người, để món quà sen ở cuối phần trao, sau lời cảm ơn; món quà lúc ấy là dấu chấm cho lời nói chứ không thay lời nói.
- Sau buổi lễ, nhắn một tin ngắn hỏi thăm món quà đã được đặt ở đâu; người nhận thường vui khi biết người tặng còn nhớ tới nó.
Bạn có thể xem thêm các món quà mỹ nghệ có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy để so sánh kiểu sen giữa các chất liệu trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam đã chọn hoa sen là quốc hoa chưa?
Hoa sen thường được nhắc như loài hoa tiêu biểu của người Việt và xuất hiện ở nhiều biểu trưng, sự kiện. Về văn bản chính thức chọn quốc hoa, thông tin hay bị truyền sai, nên khi viết thẻ giới thiệu quà, bạn chỉ cần nói sen là loài hoa gắn bó với văn hoá Việt.
Tặng tranh sen cho người theo Công giáo có được không?
Tranh sen thuần hoa là tranh thiên nhiên, phần lớn người nhận không ngại. Nên tránh tranh có hình tượng tôn giáo cụ thể của một đạo khác. Nếu không chắc, hỏi người thân của họ, hoặc chọn đề tài khác như tứ quý, phong cảnh.
Sen trắng và sen hồng, màu nào hợp quà mừng thọ hơn?
Cả hai đều hợp. Sen hồng ấm áp, vui; sen trắng trang nhã, thanh. Với người lớn tuổi thích sự giản dị, sen trắng thường được ưa hơn; với buổi mừng thọ đông con cháu, sen hồng tạo không khí vui hơn.
Tranh sen tàn có phải là điềm xấu không?
Theo quan niệm dân gian không có điềm gì cả. Sen tàn là một đề tài nghệ thuật về vẻ đẹp cuối mùa, được người chơi tranh trân trọng. Chỉ là cảm xúc của đề tài trầm lắng, nên không hợp với dịp vui như cưới hỏi, mừng thọ.
Làm sao biết tranh sen sơn mài là sơn ta?
Người không làm nghề khó tự phân biệt chắc chắn. Bạn có thể hỏi người bán quy trình, thời gian làm, xin xem tấm mẫu chưa hoàn thiện, và chọn nơi bán ghi rõ chất liệu trên hoá đơn. Sơn ta thường cần nhiều tháng để hoàn thành một bức.
Có nên tặng tượng Phật ngồi toà sen làm quà?
Tượng Phật là vật thờ, việc thỉnh tượng thường do chính gia đình người theo đạo quyết định, có nghi thức riêng. Tặng khi chưa hỏi dễ khiến người nhận khó xử. Nếu muốn mang tinh thần sen, chọn món thuần hoa văn sen sẽ an toàn hơn.