Gốm Biên Hoà làm quà hợp nhất với người gắn bó với Nam Bộ, người chơi cây cảnh và người thích màu men đậm: chọn bình, chậu hoặc đĩa có men xanh đồng, nét khắc chìm viền trắng, dáng chắc chắn. Đây là dòng gốm có dấu ấn riêng, nhìn một lần là nhớ, nên rất hợp làm món quà mang theo hơi thở của một vùng đất.
Biên Hoà nay là một phần của tỉnh Đồng Nai theo sắp xếp 34 tỉnh, thành từ ngày 01/7/2025. Bài này không đi vào sưu tầm gốm Biên Hoà cũ, thứ mà giới chơi đồ xưa có tài liệu riêng; nó giúp người tặng chọn một món gốm Biên Hoà làm mới cho đúng dịp, đúng người, và giới thiệu được nét riêng của nó.
Nét riêng làm nên gốm Biên Hoà
Gốm Biên Hoà mang dấu ấn của trường mỹ nghệ được lập ở Biên Hoà từ đầu thế kỷ 20, nơi kỹ thuật gốm của thợ địa phương gặp lối trang trí và cách dạy nghề mới. Từ đó hình thành một dòng gốm mỹ nghệ có phong cách khá riêng so với gốm miền Bắc.
Nét dễ nhận nhất là bảng màu men. Màu xanh đồng, một sắc xanh lục đậm có độ trong, được nhiều người coi là dấu hiệu của gốm Biên Hoà; khi men xanh đồng đi cùng những đốm, mảng trắng nổi lên thì người trong nghề hay gọi là xanh đồng trổ bông. Ngoài ra còn men đen, men nâu, men vàng và lối phối nhiều màu trên cùng một món.
Nét thứ hai là lối trang trí khắc chìm. Hoạ tiết được khắc vào thân gốm, đường viền thường để trắng, các mảng bên trong tô men màu, tạo ra hình rõ nét như tranh khắc. Đề tài hay gặp là hoa lá, chim cá, rồng phượng cách điệu và cảnh sinh hoạt.
Nét thứ ba là dáng gốm chắc, đặc biệt ở chậu và bình lớn. Chậu gốm Biên Hoà từng là món quen trong sân nhà, đình chùa và vườn kiểng Nam Bộ. Chính vì vậy, món quà gốm Biên Hoà thường gợi ngay hình ảnh của một khoảng sân vườn phương Nam.
Món gốm Biên Hoà nào hợp người nhận nào
Gốm Biên Hoà có đủ món từ nhỏ đến lớn. Bảng dưới gợi ý cách ghép món với người nhận để quà vừa hợp gu vừa dùng được.
| Người nhận | Món hợp | Lưu ý khi chọn |
|---|---|---|
| Người chơi cây cảnh, bonsai | Chậu men xanh đồng, chậu khắc hoa văn, đôn kê chậu | Hỏi cỡ cây, có lỗ thoát nước, chịu được nắng mưa |
| Người Nam Bộ xa quê | Bình nhỏ men xanh đồng, đĩa khắc chìm có giá đỡ | Món gọn, mang đi xa được, gợi nhớ quê |
| Ông bà, cha mẹ có sân vườn | Bình lớn, chậu trồng mai, đôn sứ | Món nặng, nên giao tận nhà |
| Thầy cô, người làm văn phòng | Lọ cắm bút, bình hoa cỡ bàn, chén trà men màu | Món nhẹ, không chiếm chỗ |
| Đối tác, khách quốc tế | Đĩa trang trí, bình nhỏ khắc chìm | Nhẹ, đóng gói chắc, kèm thẻ song ngữ |
Với dịp Tết ở miền Nam, chậu gốm Biên Hoà để trồng mai là món quen; tuy vậy bài này dành cho quà quý ngoài dịp Tết, nên bạn có thể nghĩ tới chậu cho cây cảnh lâu năm thay vì chậu cho cây chơi vài tuần.
Nếu người nhận ở chung cư, một chiếc chậu nhỏ men xanh đồng cho cây trong nhà, hoặc một chiếc bình cỡ bàn, hợp hơn những món lớn dành cho sân vườn.
Nhìn men và nét khắc ở mức người tặng
Men xanh đồng có chiều sâu. Men đẹp có độ trong, nhìn vào thấy lớp màu sâu, chỗ dày chỗ mỏng tạo sắc đậm nhạt tự nhiên. Men phẳng lì như sơn phủ, một màu đều tuyệt đối, là điểm nên hỏi thêm.
Đường khắc rõ. Nét khắc chìm phải sắc, đường viền đều, các mảng men không tràn qua viền một cách lem nhem. Viền trắng nên rõ, không bị men màu loang lấp.
Không rạn ngoài ý muốn. Một số món cố ý dùng men rạn, nhưng vết nứt xuyên qua xương gốm là lỗi. Gõ nhẹ để nghe: tiếng rè là dấu hiệu cần cẩn thận.
Đáy và lỗ thoát nước. Với chậu, xem lỗ thoát nước đủ to, mép lỗ gọn. Đáy chậu phẳng, không cập kênh khi đặt xuống.
Độ chắc của món lớn. Với bình, chậu cỡ lớn, thành gốm phải dày đều, không có chỗ mỏng bất thường. Hỏi người bán món đó chịu được để ngoài trời hay chỉ để trong nhà.
Hỏi người bán những gì
Gốm Biên Hoà hiện được làm ở nhiều cơ sở, chất lượng không đều. Mấy câu hỏi dưới đây giúp bạn biết mình đang mua gì và giới thiệu cho đúng.
- Món này làm ở đâu, có phải gốm làm tại vùng Biên Hoà, Đồng Nai không.
- Men gì, tên gọi của dòng men theo cách gọi của xưởng.
- Hoạ tiết khắc tay hay ép khuôn, tô men bằng tay hay phun.
- Món này để ngoài trời được không, có chịu được nắng mưa lâu năm không.
- Có dùng đựng thức ăn, nước uống được không, nếu là chén, đĩa.
- Đóng gói gửi đi xa thế nào, có đền nếu vỡ không.
Không có câu trả lời nào là "đúng" hay "sai" tuyệt đối. Một chiếc chậu ép khuôn, tô men đẹp vẫn là món quà tốt nếu bạn biết rõ và giới thiệu thật. Điều quan trọng là không nói quá với người nhận.
Gốm Biên Hoà cho từng dịp trọng
Cùng một dòng gốm nhưng mỗi dịp hợp một kiểu món. Mấy gợi ý dưới đây giúp bạn bắt đầu, phần còn lại tuỳ vào việc bạn hiểu người nhận đến đâu.
- Mừng thọ ông bà có sân vườn: một chiếc chậu men xanh đồng cho cây mai, cây sanh mà cụ đang chăm, hoặc đôi đôn sứ đặt ở hiên. Món gắn với việc cụ yêu thích mỗi ngày.
- Cưới người thân ở Nam Bộ: đôi bình nhỏ cùng dáng, cùng men; món đôi hợp ý sum vầy và dễ bày trong căn nhà mới của đôi trẻ.
- Kỷ niệm cưới của cha mẹ: chiếc chậu lớn cho một cây cảnh mà hai người cùng trồng, kèm thẻ ghi năm kỷ niệm; món quà lớn lên cùng thời gian.
- Tạ ơn thầy, ân nhân: chậu nhỏ cho cây để bàn hoặc lọ cắm bút men xanh đồng, món không phô mà có nét riêng.
- Khách quốc tế, đối tác: đĩa trang trí khắc chìm hoặc bình nhỏ, đóng hộp, kèm thẻ song ngữ.
Với mọi dịp, nên chọn đề tài khắc vui tươi như hoa lá, chim cá, tránh cảnh hiu hắt cho dịp mừng. Nếu là món đôi, kiểm hai chiếc cùng cỡ, men tương đối giống nhau dù không thể giống tuyệt đối vì men biến đổi trong lò.
Câu chuyện để kể khi trao
Món gốm Biên Hoà có câu chuyện riêng của một vùng đất. Bạn có thể kể rằng ở Biên Hoà từ đầu thế kỷ trước đã có trường dạy nghề mỹ nghệ, nơi thợ gốm học thêm cách khắc, cách phối men, rồi tạo ra dòng gốm có màu xanh đồng rất riêng. Những chiếc chậu gốm từng đứng trong sân nhà, sân đình khắp Nam Bộ.
Với người Nam Bộ xa quê, món quà có khi không cần câu chuyện lịch sử. Chỉ cần một câu như "con thấy màu xanh này giống mấy cái chậu ở sân nhà ngoại" là đủ làm người nhận xúc động.
Với khách nước ngoài, nên nhấn vào hai điều dễ hiểu: màu men xanh đồng và lối khắc chìm viền trắng. Kèm một tấm thẻ song ngữ ghi tên dòng gốm, nơi làm, cách giữ. Nhiều người nước ngoài thích gốm Biên Hoà vì màu men đậm, dễ hợp với nội thất hiện đại.
Với người chơi cây cảnh, câu chuyện nên đi theo hướng thực dụng: chậu này thoát nước tốt, thành dày, hợp với loại cây gì. Người chơi cây thường đánh giá chậu bằng con mắt của người dùng trước rồi mới tới chuyện đẹp xấu.
Gửi và giữ gìn gốm Biên Hoà
Gốm Biên Hoà thường nặng hơn gốm mỏng miền Bắc, nhất là chậu và bình lớn. Khâu gửi và giữ cần tính trước.
- Với món lớn, hẹn giao tận nhà người nhận thay vì tự mang, tránh va đập khi bê lên xuống.
- Gói món nhỏ như mọi món gốm quý: lót đầy lòng, quấn dày miệng và quai, hộp cứng chèn kín.
- Dặn người nhận đặt chậu lớn trên đế vững, không kê sát mép bậc thềm.
- Chậu trồng cây cần đệm đáy và có lỗ thoát nước thông, tránh đọng nước làm hỏng cây và rêu bám đáy chậu.
- Lau bụi bình trong nhà bằng khăn mềm; chậu ngoài trời có thể rửa bằng nước và bàn chải mềm, không dùng hoá chất mạnh làm mờ men.
Nếu tặng chậu kèm cây, nên hỏi trước người nhận có thời gian chăm không. Chậu đẹp mà cây chết thì món quà để lại chút áy náy cho người nhận.
Khi nào gốm Biên Hoà không phải lựa chọn tốt
Người nhận sống trong căn hộ nhỏ, không ban công, không thích cây: một chiếc chậu lớn sẽ thành vật vướng. Lúc đó, nếu vẫn muốn gốm Biên Hoà, hãy chọn món nhỏ để bàn.
Người nhận chuộng gam màu nhạt, nội thất trắng – gỗ sáng: men xanh đồng đậm có khi lấn át. Một chiếc đĩa nhỏ treo tường hay chiếc chén men màu nhẹ hơn là cách thử gu an toàn.
Quà phải mang lên máy bay đi xa: gốm Biên Hoà thường dày và nặng, nên chọn món nhỏ nhất có thể hoặc gửi theo đường hàng hoá có bảo hiểm.
Dịp cần món thật trang trọng trong hội trường lớn: chậu và bình có thể hợp nếu bày ở sân, ở sảnh; trong phòng họp kín, tranh hoặc món mỹ nghệ khác có khi hợp hơn.
Người nhận đã có sẵn nhiều chậu, nhiều bình: thêm một món cùng loại chưa chắc đã được quý. Trường hợp này, một chiếc đôn kê chậu cùng tông men, hoặc một món khác loại hẳn như chén trà men màu, cho cảm giác bạn đã để ý tới bộ sưu tập của họ chứ không chỉ mua theo thói quen.
Câu hỏi thường gặp
Men xanh đồng trổ bông là gì?
Đây là cách người trong nghề gọi một kiểu men của gốm Biên Hoà: nền men xanh đồng đậm có những đốm, mảng màu trắng hoặc sáng hơn nổi lên như hoa nở. Mỗi món một khác vì men biến đổi trong lò, nên rất hợp làm quà mang tính độc nhất.
Gốm Biên Hoà có hợp làm quà cho người chơi bonsai không?
Rất hợp. Chậu gốm Biên Hoà thành dày, men bền, dáng chắc, từng quen thuộc trong vườn kiểng Nam Bộ. Bạn nên hỏi trước cỡ cây, kiểu dáng chậu người nhận thích, và chọn chậu có lỗ thoát nước tốt, chịu được nắng mưa.
Biên Hoà bây giờ thuộc tỉnh nào?
Biên Hoà thuộc tỉnh Đồng Nai. Từ ngày 01/7/2025, Đồng Nai sáp nhập với Bình Phước và giữ tên Đồng Nai. Khi ghi thẻ giới thiệu, bạn ghi gốm Biên Hoà, Đồng Nai là đủ để người nhận hình dung.
Gốm Biên Hoà có để ngoài trời được không?
Nhiều chậu, bình Biên Hoà được làm để đặt ngoài sân và chịu được nắng mưa. Tuy vậy không phải món nào cũng vậy; bạn nên hỏi người bán món cụ thể có dùng ngoài trời được không, nhất là món có men màu phức tạp.
Tặng gốm Biên Hoà cho người miền Bắc có hợp không?
Hợp nếu người nhận thích màu men đậm hoặc có kỷ niệm với miền Nam. Một chiếc bình cỡ bàn hay đĩa trang trí là món dễ hợp. Nên kể ngắn về dòng gốm để người nhận hiểu đây là nét riêng của Nam Bộ, không lẫn với gốm Bát Tràng.