Gốm Bát Tràng làm quà đẹp nhất khi bạn chọn theo dòng men hợp gu người nhận (men lam vẽ tay cho người thích cổ điển, men rạn và men nâu cho người chuộng mộc, men ngọc cho người thích thanh nhã) và chọn món có công năng rõ: bình hoa, đĩa bày, bộ đồ trà, lọ cắm bút. Khi mua, xem men đều, nét vẽ có hồn của tay người và chân đế được làm gọn.
Bát Tràng là làng gốm có lịch sử nhiều thế kỷ ở ven sông Hồng, nay thuộc Hà Nội. Bài này không đi sâu vào kỹ thuật nung hay lịch sử làng; nó giúp người tặng chọn đúng món, kể đúng câu chuyện và tránh vài lỗi hay gặp khi mua gốm làm quà quý.
Các dòng men Bát Tràng hay gặp và hợp ai
Mỗi dòng men cho một cảm giác riêng. Biết vài dòng chính giúp bạn mô tả được món quà và chọn theo gu người nhận, thay vì chỉ chọn theo màu.
| Dòng men | Nhận ra bằng mắt | Hợp người nhận |
|---|---|---|
| Men lam (hoa lam) | Nền trắng ngà, hoạ tiết vẽ màu xanh lam dưới men | Người thích đồ cổ điển, nhà có đồ gỗ truyền thống |
| Men rạn | Mặt men có mạng vân rạn nhỏ như mạng nhện, thường màu ngà hoặc nâu nhạt | Người thích vẻ cũ, thích đồ trà, nhà kiểu mộc |
| Men nâu | Màu nâu sẫm đến nâu đỏ, có khi chảy loang ở mép | Người chuộng giản dị, nhà vườn, quán trà |
| Men ngọc | Xanh nhạt trong, đọng đậm ở chỗ khắc chìm | Người thích thanh nhã, khách nước ngoài yêu gốm Á Đông |
| Men hoa biến | Màu loang tự nhiên do biến đổi trong lò, mỗi món một khác | Người trẻ, người thích món độc nhất |
Bảng này chỉ là cách gọi phổ biến; mỗi xưởng có thể đặt tên men theo cách riêng. Khi mua, bạn nên hỏi người bán gọi men đó là gì để ghi lên thẻ giới thiệu kèm quà.
Nếu chưa biết gu người nhận, men lam vẽ tay là lựa chọn an toàn nhất: quen mắt người Việt, dễ hợp nhiều kiểu nhà, và dễ kể chuyện khi trao.
Món gốm nào đáng làm quà cho dịp trọng
Gốm Bát Tràng có rất nhiều món, nhưng không phải món nào cũng hợp làm quà quý. Dưới đây là những món bền, dùng được và có giá trị trưng bày.
- Bình hoa cỡ vừa: hợp mừng thọ, tạ ơn thầy, kỷ niệm cưới. Bình cao chừng một gang tay đến nửa mét dễ đặt trên bàn, kệ.
- Đĩa bày có giá đỡ: vẽ tay đề tài sen, cá chép, phong cảnh làng; hợp đối tác, khách nước ngoài vì nhẹ, dễ treo hoặc dựng.
- Lọ cắm bút, hộp đựng danh thiếp: món nhỏ cho thầy cô, đồng nghiệp lớn tuổi, người làm việc bàn giấy.
- Bộ đồ trà men rạn hoặc men nâu: hợp người mê trà. Nếu bạn định tặng bộ ấm chén mừng nhà mới, mục quà nhà mới của Phương Quý có bài riêng.
- Đôi lọ, đôi bình: hợp dịp cưới, kỷ niệm cưới, vì mang ý đôi lứa và cân đối khi bày.
- Món đặt vẽ riêng: đĩa hay bình có vẽ cảnh quê người nhận, ngôi nhà của gia đình, hoặc khắc dòng chữ ngắn. Cần đặt trước nhiều tuần.
Món gốm cỡ rất lớn như lục bình cao, chum, vại nên để dành cho dịp có chỗ đặt rõ ràng như khánh thành, kỷ niệm của cơ quan; với nhà riêng, món vừa tầm an toàn hơn.
Bạn có thể xem thêm các món quà mỹ nghệ có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy để hình dung cỡ và kiểu dáng trước khi tới làng.
Nhận ra một món gốm làm tốt
Men đều, không rỗ. Xoay món gốm dưới ánh sáng. Men tốt phủ đều, không có lỗ kim, không bong vảy, không có chỗ trơ xương đất ngoài ý đồ. Riêng men rạn và men hoa biến thì vân và loang là chủ ý, không phải lỗi.
Nét vẽ có hồn. Hoạ tiết vẽ tay có đậm nhạt, nét bút có đầu có đuôi, hai bông hoa cùng mẫu vẫn hơi khác nhau. Hoạ tiết dán bằng đề can thì đều tăm tắp, mép hình đôi khi thấy gờ hoặc chấm in nhỏ khi soi gần.
Chân đế gọn. Lật lên xem đáy. Chân đế được gọt tròn đều, phần đất mộc sạch, không dính men chảy. Đáy phẳng, đặt lên mặt bàn không cập kênh.
Dáng cân. Nhìn từ xa, bình phải đứng thẳng, miệng tròn, thân không méo. Món đôi thì hai chiếc cùng cỡ, cùng dáng.
Tiếng gõ. Gõ nhẹ đầu ngón tay vào thành, gốm nung tốt thường kêu thanh, gốm có vết nứt ngầm kêu đục, rè. Phép này chỉ là gợi ý, không thay cho việc nhìn kỹ.
Nguồn gốc rõ. Thị trường có cả gốm làm nơi khác mang về bán dưới tên Bát Tràng. Mua ở xưởng có tên, có địa chỉ trong làng, hoặc hỏi rõ món làm ở đâu, giúp bạn giới thiệu cho đúng.
Chọn theo tầng quà: món nhỏ, món vừa, món lớn
Không nói giá, bạn vẫn có thể chia quà gốm thành ba tầng theo độ lớn của dịp và độ gần của quan hệ. Tầng nhỏ là những món cầm gọn trong tay: chén uống trà, lọ cắm bút, đĩa nhỏ có giá đỡ, hộp đựng tăm. Tầng này hợp với quà tạ ơn khiêm tốn, quà cho đồng nghiệp lớn tuổi, quà cho khách quốc tế phải mang đi xa.
Tầng vừa là bình hoa cỡ bàn, bộ đồ trà đủ ấm chén, đôi lọ nhỏ, đĩa bày cỡ trung. Đây là tầng hợp nhất với mừng thọ cha mẹ, kỷ niệm cưới của anh chị, quà cho thầy cô cũ khi về thăm. Món đủ trang trọng để đặt ở phòng khách mà không làm gia chủ khó xử.
Tầng lớn là lục bình, đôi bình cao, đĩa đại treo tường, món đặt vẽ riêng có nhiều chi tiết. Tầng này chỉ nên chọn khi cả nhà, cả lớp, cả cơ quan góp chung, và khi đã biết chắc chỗ đặt. Món lớn mà không có chỗ thì thành gánh nặng cho người nhận.
Một nguyên tắc nhỏ: khi tặng người lớn tuổi hơn hoặc thầy cô, món ở tầng vừa thường an toàn hơn tầng lớn. Quà vượt quá tầm quan hệ dễ khiến người nhận ngại, có khi phải tìm cách đáp lễ tương xứng, và niềm vui nhận quà mất đi một nửa.
Câu chuyện để kể khi trao gốm Bát Tràng
Món gốm có giá trị hơn khi người nhận biết nó ra đời thế nào. Bạn không cần kể cả lịch sử làng; vài ý ngắn là đủ: Bát Tràng là làng gốm lâu đời bên sông Hồng, đất được nhào, nặn hoặc đổ khuôn, phơi khô, vẽ, tráng men rồi nung ở nhiệt độ cao; món vẽ tay là do người thợ vẽ từng nét trước khi tráng men, nên không có hai món giống hệt nhau.
Nếu bạn đã tự đi làng, kể chuyện chuyến đi càng tự nhiên: buổi sáng xưởng phơi gốm, người thợ già ngồi vẽ, lò nung đang đỏ. Người nhận nghe sẽ hiểu món quà không mua vội ở một cửa hàng ngẫu nhiên.
Nếu món quà có hoạ tiết riêng, nói luôn ý của hoạ tiết: hoa sen gợi sự thanh sạch, hoa cúc thường gắn với tuổi già an nhàn trong tranh dân gian, cá chép gắn với tích vượt vũ môn. Chỉ nói những ý quen thuộc, có trong sách phổ thông, không gán thêm ý nghĩa may rủi cho món quà.
Với khách nước ngoài, nên chuẩn bị sẵn thẻ giới thiệu song ngữ, nói gọn về làng gốm, tên dòng men và cách dùng. Nhiều người nước ngoài quý gốm vẽ tay vì thấy được dấu tay người làm.
Với người lớn tuổi, món gốm men lam đề tài sen, cúc, tùng, mai thường gợi nhớ những chiếc bát, chiếc lọ trong nhà xưa. Một câu như "con chọn men lam vì nhớ chiếc bình ngày trước ở nhà mình" có khi chạm người nhận hơn mọi lời giới thiệu về nghề.
Gói và vận chuyển gốm cho an toàn
Gốm vỡ là mất trắng, nên khâu gói phải kỹ, nhất là khi gửi đi xa hoặc mang lên máy bay.
- Lót xốp mềm hoặc giấy vụn vào lòng bình, lòng lọ trước, để thành gốm không rung khi xóc.
- Quấn bên ngoài bằng nhiều lớp màng bọc bóng khí, chú ý quấn dày ở miệng và quai, chỗ dễ mẻ.
- Đặt vào hộp cứng có chèn kín bốn phía, hộp không nên rộng hơn món gốm quá nhiều.
- Nếu là quà quý trao tại lễ, chuẩn bị hai lớp: hộp vận chuyển bên ngoài và hộp quà đẹp bên trong, đến nơi mới thay.
- Đi máy bay thì để món gốm trong hành lý xách tay nếu kích thước, trọng lượng cho phép.
- Đến nơi, mở kiểm tra ngay trước khi trao để kịp xử lý nếu có sự cố.
Nhiều xưởng trong làng có dịch vụ đóng gói gửi đi xa. Bạn nên hỏi họ có đền khi vỡ không và chụp ảnh món gốm trước khi giao cho đơn vị vận chuyển.
Những lỗi hay gặp khi tặng gốm
Lỗi phổ biến nhất là chọn món quá lớn so với nhà người nhận. Một đôi lục bình cao ngang vai có thể là món đẹp, nhưng nếu gia chủ ở căn hộ nhỏ thì đó là gánh nặng. Khi chưa biết chỗ đặt, chọn món vừa tầm.
Lỗi thứ hai là tặng đồ trang trí như đồ dùng. Có món gốm men màu trang trí không phù hợp đựng thức ăn chua, nóng hoặc ngâm rượu; bạn nên hỏi người bán món đó có dùng cho thực phẩm được không và ghi rõ trên thẻ.
Lỗi thứ ba là chọn hoạ tiết lệch dịp. Đề tài tranh gốm cũng có ý nghĩa như tranh vẽ: đề tài sum họp, hoa nở, quả chín hợp dịp vui; cảnh vắng vẻ, chim lẻ ít hợp dịp cưới. Phần ý nghĩa đề tài có bài riêng trong mục điển tích của Phương Quý.
Lỗi cuối là gán cho món gốm những công dụng nó không có, như "bình giữ lộc" hay "lọ hút tài vận". Món gốm đẹp vì đất, men, nét vẽ và công người thợ; nói đúng như vậy là đủ để người nhận trân trọng.
Câu hỏi thường gặp
Gốm Bát Tràng có hợp làm quà cho khách nước ngoài không?
Hợp, nhất là đĩa bày vẽ tay, bình nhỏ men lam hoặc men ngọc. Nên chọn món nhẹ, đóng gói chắc, kèm thẻ giới thiệu song ngữ về làng gốm và dòng men. Tránh món quá nặng hay quá to khiến khách khó mang về.
Làm sao biết gốm vẽ tay hay dán đề can?
Soi gần hoạ tiết. Nét vẽ tay có đậm nhạt, đầu nét và cuối nét khác nhau, hai hoạ tiết cùng mẫu vẫn hơi lệch. Đề can thì nét đều, màu đều, đôi khi thấy mép hình hoặc chấm in nhỏ. Hỏi thẳng người bán cũng là cách nhanh nhất.
Có nên đặt vẽ riêng một món gốm làm quà không?
Nên, nếu dịp đủ lớn và bạn có thời gian. Món vẽ cảnh quê, ngôi nhà hay dòng chữ ngắn của gia đình rất có ý nghĩa. Cần gửi ảnh mẫu rõ, chốt kích thước, màu men và hạn giao, vì món gốm phải qua nhiều công đoạn và có rủi ro hỏng khi nung.
Men rạn có phải là gốm bị lỗi không?
Không. Men rạn là dòng men cố ý tạo vân rạn nhỏ trên mặt men nhờ chênh lệch co giãn giữa men và xương gốm. Đây là một nét thẩm mỹ được nhiều người ưa. Lỗi thật là vết nứt xuyên qua cả thành gốm, gõ nghe rè.
Gốm men lam có dùng đựng thức ăn được không?
Nhiều món gốm men lam là đồ dùng hằng ngày như bát, đĩa, ấm chén. Tuy vậy, mỗi xưởng dùng men khác nhau, nên với món định dùng cho thực phẩm, bạn hãy hỏi người bán món đó có làm để đựng thức ăn không và ghi rõ trên thẻ quà.
Gốm Bát Tràng hợp dịp mừng thọ thế nào?
Bình hoa men lam đề tài tùng hạc, hoa cúc, hoặc bộ đồ trà men rạn là những lựa chọn quen thuộc cho dịp mừng thọ. Chọn món vừa tay, không quá nặng để cụ có thể tự dùng hoặc bày, và kể một câu ngắn về làng gốm khi trao.