Đồ sơn mài làm quà hợp nhất khi bạn chọn đúng loại món cho đúng dịp: hộp và khay cho người dùng hằng ngày, bình cho nhà có chỗ bày, tranh cho dịp lớn có tường treo; rồi nhìn kỹ mặt sơn, cạnh và đáy trước khi mua. Sơn mài là nghề có tiếng của người Việt, món quà mang theo cả công của người thợ qua nhiều lớp sơn, nhiều lần mài, nên người nhận hiểu chuyện thường quý nó hơn một món đắt tiền nhưng vô danh.
Bài này đi theo góc của người tặng: món sơn mài nào hợp mừng thọ, cưới, tạ ơn thầy, đối tác; nhìn tay nghề ở mức một người không làm nghề vẫn tự kiểm được; nên hỏi người bán những câu gì; và khi trao thì kể câu chuyện gì cho món quà có hồn. Phần kỹ thuật phân biệt sơn ta với sơn công nghiệp chỉ nhắc ngắn, đủ để bạn không mua nhầm.
Vì sao sơn mài được chọn làm quà cho dịp trọng
Một món sơn mài làm theo lối truyền thống đi qua rất nhiều công đoạn: làm cốt gỗ, bó vải hoặc giấy, trát lót, phủ từng lớp sơn, để khô trong buồng ẩm rồi mài, lặp lại nhiều lần trước khi vẽ, thếp vàng bạc, gắn vỏ trứng hay mảnh trai và mài lần cuối. Mỗi lớp sơn ta cần độ ẩm để khô, không vội được. Người nhận cầm món quà lên là cảm được độ sâu của mặt sơn, thứ mà đồ phun sơn một lớp không có.
Sơn mài cũng có câu chuyện để kể. Nhựa cây sơn được người Việt dùng từ lâu để phủ đồ thờ, đồ dùng; đến những năm 1930, các hoạ sĩ ở Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương đưa chất liệu này lên thành tranh, mở ra dòng tranh sơn mài mà nhiều bảo tàng trong và ngoài nước hiện còn giữ. Món quà vì thế vừa là đồ dùng, vừa là một mẩu mỹ thuật Việt.
Điểm mạnh thứ ba là sơn mài có đủ cỡ, từ chiếc hộp nhỏ cầm vừa tay đến bức tranh khổ lớn, nên bạn chọn được món hợp với tầm của dịp và của quan hệ mà không phải đổi chất liệu. Một chiếc khay cho thầy giáo cũ và một bức tranh cho lễ kỷ niệm của đối tác có thể cùng một làng nghề, cùng một cách làm.
Cuối cùng, sơn mài là món không lỗi thời. Đồ điện tử tặng hôm nay vài năm sau đã cũ; một chiếc hộp sơn mài giữ kỹ có thể ở lại trong nhà người nhận qua nhiều thế hệ, đúng tinh thần của một món quà quý.
Món sơn mài nào hợp dịp nào
Bảng dưới gợi ý theo dịp và theo người nhận. Đây là gợi ý theo cách dùng, không phải quy tắc; điều quyết định vẫn là bạn hiểu nếp nhà người nhận đến đâu.
| Dịp / người nhận | Món hợp | Vì sao |
|---|---|---|
| Mừng thọ cha mẹ, ông bà | Hộp đựng trà, hộp đựng trầu cau kiểu cũ, khay chén | Dùng được mỗi ngày, gợi nếp tiếp khách của người già |
| Cưới con, cháu | Bộ hộp lồng nhiều cỡ, hộp đựng trang sức có ngăn | Của để dành, dùng lâu trong nhà mới của đôi trẻ |
| Tạ ơn thầy cô đã nghỉ hưu | Khay trà nhỏ, hộp bút, bình hoa cỡ vừa | Gọn, không phô, đặt trên bàn làm việc hay bàn trà |
| Đối tác, khách nước ngoài | Hộp nhỏ, tranh sơn mài khổ nhỏ trong hộp gỗ | Nhẹ, mang lên máy bay được, kể được câu chuyện Việt |
| Kỷ niệm của cơ quan, dòng họ | Tranh khổ vừa đến lớn, bình đôi | Treo hoặc bày ở nơi đông người, hợp tầm của dịp |
Với tranh mừng khánh thành, kỷ niệm thành lập của một đơn vị, bạn cần thêm bước chọn đề tài, khổ và khung theo sảnh; phần đó Phương Quý đã có bài riêng trong mục khánh thành. Ở đây bạn chỉ cần nhớ: món càng nhỏ thì người nhận càng dễ dùng, món càng lớn thì càng cần biết trước chỗ đặt.
Với người lớn tuổi, nên ưu tiên món có công năng rõ ràng. Một chiếc hộp đựng trà được mở mỗi sáng sẽ nhắc người nhận nhớ tới bạn nhiều lần hơn một bức tranh treo cao.
Nhìn tay nghề một món sơn mài
Mặt sơn. Đặt món đồ dưới ánh sáng nghiêng, nhìn chéo theo bề mặt. Mặt sơn mài kỹ phẳng, ánh lên đều, không gợn sóng, không có hạt bụi nổi, không lỗ chân kim. Nếu soi thấy ánh phản chiếu bị méo từng vệt là lớp lót chưa phẳng.
Cạnh và góc. Đây là chỗ hay lộ tay nghề. Cạnh hộp, mép khay phải tròn đều, không mỏng đến mức lộ cốt gỗ, không có vết nứt chân chim. Góc trong của hộp cũng nên phẳng, không đọng sơn.
Nắp và bản lề. Với hộp, đậy nắp vào phải khít, kéo ra nhẹ tay, không kẹt. Hộp lồng thì từng chiếc phải lồng vừa vặn vào nhau. Món có bản lề kim loại nên xem bản lề bắt chắc, không xộc xệch.
Đáy. Lật lên xem đáy. Đồ làm cẩn thận thì mặt đáy cũng được sơn và mài tử tế, không bị bỏ thô. Đáy nhám, sơn loang lổ thường là đồ làm nhanh.
Phần trang trí. Vàng bạc thếp phải bám đều, không bong mép. Vỏ trứng, mảnh trai phải nằm phẳng dưới lớp sơn, sờ không thấy gờ. Nét vẽ nên có nhịp đậm nhạt của tay người, không đều tăm tắp như in.
Mùi. Đồ sơn ta mới làm có thể còn mùi sơn nhẹ; đồ phủ sơn công nghiệp thường có mùi dung môi hắc. Mùi không đủ để kết luận, nhưng là một gợi ý để bạn hỏi thêm.
Hỏi người bán những gì trước khi mua
Người bán đàng hoàng sẵn lòng trả lời rõ các câu dưới đây. Câu trả lời vòng vo ở câu nào thì bạn hiểu món đồ có điểm cần cân nhắc ở câu đó.
- Món này phủ sơn gì? Sơn ta từ nhựa cây sơn, sơn điều (làm từ dầu vỏ hạt điều) hay sơn công nghiệp. Ba loại khác nhau về độ bền, độ sâu và công làm; không loại nào là "lừa" nếu người bán nói thật.
- Cốt làm bằng gì? Gỗ, tre ép, vải, hay nhựa, composite. Cốt quyết định độ nặng, độ bền khi đổi khí hậu.
- Trang trí bằng gì? Vàng lá, bạc lá, bột nhũ, vỏ trứng, mảnh trai thật hay giấy ánh trai.
- Làm ở đâu, ai làm? Không cần tên nghệ nhân, nhưng biết làng nghề, xưởng giúp bạn kể chuyện khi trao.
- Giữ thế nào? Người bán hiểu nghề sẽ dặn tránh nắng gắt, tránh ngâm nước, lau khăn mềm.
- Có hộp đựng, có giấy giới thiệu không? Với quà quý, hộp và tấm thẻ nói rõ chất liệu nên được chuẩn bị luôn.
- Có đổi được không nếu đến nơi bị nứt, bong? Hỏi trước khi trả tiền, nhất là khi phải gửi đi xa.
Nếu cần phân biệt sâu sơn ta với sơn công nghiệp bằng mắt và bằng phép thử, bạn nên đọc thêm tài liệu chuyên về kỹ thuật nghề. Với người tặng, quan trọng nhất là người bán nói rõ, và bạn ghi lại đúng điều đó lên thẻ giới thiệu kèm quà.
Chọn theo người nhận và theo căn nhà của họ
Người nhận sống ở chung cư hiện đại thường hợp với món sơn mài có màu trầm, hoạ tiết giản lược: hộp đen bóng với một đường bạc mảnh, khay đỏ son trơn, bình dáng thon. Hoa văn dày đặc, vàng nhiều dễ lạc lõng giữa nội thất tối giản.
Nhà có phòng khách kiểu cũ, có sập gụ, tủ chè, người nhận lớn tuổi quen với đồ truyền thống thì món có cảnh làng quê, hoa sen, chim hạc, mai trúc lại rất hợp. Bạn có thể đọc ý nghĩa từng đề tài ở mục điển tích của Phương Quý để chọn hình cho đúng dịp.
Với người làm văn phòng, quà nên là món đặt được trên bàn làm việc: hộp đựng danh thiếp, ống bút, khay nhỏ đựng đồ lặt vặt. Món quá lớn đặt ở cơ quan dễ thành vướng víu.
Với người trẻ, sơn mài màu mới như xanh ngọc, hồng đất, xám tro, hoặc món dùng được như hộp đựng tai nghe, khay để chìa khoá, có khi được đón nhận hơn bình vàng đỏ truyền thống. Sơn mài không bắt buộc phải cổ điển.
Một lưu ý về khí hậu: món gửi ra nước ngoài, nhất là tới nơi khô lạnh có sưởi, cốt gỗ dễ co và làm nứt mặt sơn. Với trường hợp này nên chọn món cốt ổn định, cỡ nhỏ, và dặn người nhận đừng đặt sát lò sưởi.
Chuẩn bị và trao một món sơn mài
Sơn mài đẹp nhưng sợ va đập và trầy. Mấy bước dưới đây giúp món quà đến tay người nhận nguyên vẹn và được giới thiệu đúng.
- Kiểm món đồ ngay tại nơi mua, trong ánh sáng tốt, trước khi gói.
- Bọc từng món bằng vải mềm hoặc giấy không có axit, rồi đặt vào hộp có lót, chèn kín để không xê dịch.
- Viết một tấm thẻ ngắn: tên món, chất liệu sơn và trang trí, nơi làm, cách giữ gìn. Nếu tặng khách nước ngoài, thêm bản tiếng Anh.
- Nếu mang đi máy bay, để trong hành lý xách tay khi kích thước cho phép; đồ sơn mài bị đè trong hành lý ký gửi rất dễ nứt cạnh.
- Khi trao, mở hộp cho người nhận xem ngay nếu dịp cho phép, kể ngắn về cách làm: bao nhiêu lớp sơn, mài bao nhiêu lần, làng nghề nào.
- Dặn người nhận một câu về cách giữ: tránh nắng chiếu thẳng, không ngâm nước, lau bằng khăn mềm hơi ẩm rồi lau khô.
Phần kể chuyện không cần dài. Chỉ một câu như "món này qua nhiều lớp sơn ta, mỗi lớp phải chờ khô rồi mài" đã đủ để người nhận nhìn món quà khác đi.
Nếu bạn muốn xem thêm các món quà mỹ nghệ có ghi rõ chất liệu, có thể tham khảo trên Vật Phẩm Phong Thủy trước khi đi chợ làng nghề.
Những lỗi hay gặp khi tặng đồ sơn mài
Lỗi thứ nhất là chọn món quá to cho một căn nhà nhỏ. Bình sơn mài cao ngang người hay bức tranh khổ lớn có thể làm gia chủ khó xử, vì không có chỗ đặt mà cũng không tiện cất. Nếu chưa biết chỗ, chọn món vừa phải hoặc hỏi khéo người nhà.
Lỗi thứ hai là tặng đồ sơn mài để đựng thức ăn nóng. Nhiều món sơn mài là đồ trang trí, không dùng cho canh nóng, rượu hay đồ nhiều dầu; bạn nên hỏi người bán món đó có dùng đựng thức ăn được không và ghi rõ lên thẻ.
Lỗi thứ ba là gói quá sơ sài. Một vết xước sâu trên mặt sơn bóng rất khó xử lý tại nhà; nếu đã chọn sơn mài, phần đóng gói phải tương xứng.
Lỗi thứ tư là nói quá về món quà. Không nên giới thiệu một chiếc hộp phủ sơn công nghiệp là "sơn ta trăm lớp". Người nhận hiểu nghề sẽ nhận ra, và món quà mất giá trị đúng ở chỗ nó định khẳng định. Nói thật về chất liệu là phép lịch sự tối thiểu với người nhận.
Lỗi cuối cùng là quên rằng sơn ta tươi có thể gây ngứa cho người da nhạy cảm. Đồ đã làm xong, khô kỹ thì ít khi gây chuyện, nhưng món vừa ra lò nên để thoáng thêm ít hôm trước khi trao, nhất là khi tặng người già hay nhà có trẻ nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Đồ sơn mài có hợp làm quà cho người lớn tuổi không?
Rất hợp nếu chọn món dùng được hằng ngày như hộp đựng trà, khay chén, hộp đựng đồ lặt vặt. Nên chọn món nhẹ, nắp dễ mở, không cạnh sắc. Màu trầm như đỏ son, nâu cánh gián, đen thường hợp mắt người lớn tuổi hơn màu rực.
Sơn điều có phải là sơn mài giả không?
Không hẳn. Sơn điều làm từ dầu vỏ hạt điều, là một loại sơn khác, dễ làm và rẻ công hơn sơn ta. Món phủ sơn điều vẫn có thể đẹp và dùng tốt. Điều cần là người bán nói rõ, và bạn ghi đúng chất liệu khi giới thiệu món quà.
Có nên tặng đồ sơn mài cho người sống ở nước lạnh không?
Có thể, nhưng nên chọn món nhỏ, cốt ổn định, và dặn người nhận tránh đặt gần lò sưởi hay chỗ khô hanh. Gỗ co ngót khi độ ẩm giảm mạnh có thể làm mặt sơn nứt. Hộp nhỏ, khay nhỏ an toàn hơn bình lớn hay tranh khổ to.
Mặt sơn mài bị xước nhẹ thì xử lý thế nào?
Vết xước nông trên lớp bóng đôi khi đỡ đi khi lau bằng khăn mềm. Vết xước sâu hay mẻ cạnh nên mang về xưởng sơn mài để thợ xử lý, không tự đánh bằng giấy nhám hay xi đánh bóng ô tô vì dễ làm hỏng cả mảng sơn.
Tặng đồ sơn mài có cần kèm giấy tờ gì không?
Không có giấy tờ bắt buộc. Tuy vậy, với quà quý nên kèm một tấm thẻ nhỏ ghi chất liệu, nơi làm và cách giữ. Thẻ này giúp người nhận dùng đúng cách và giúp món quà giữ được câu chuyện của nó khi truyền sang thế hệ sau.
Đồ sơn mài có đựng thức ăn được không?
Tuỳ món. Một số bát, khay được làm để dùng với đồ ăn khô hoặc nguội; nhiều món khác chỉ để trang trí. Hãy hỏi người bán món đó có dùng cho thực phẩm không, có chịu được nước nóng không, rồi ghi rõ lên thẻ để người nhận khỏi dùng sai.