Đồ gỗ chạm khắc làm quà hợp với người quý đồ mộc và nếp nhà truyền thống: hộp gỗ chạm cho dịp cưới, khay trà cho dịp mừng thọ, ống bút, giá sách nhỏ cho thầy cô, tranh gỗ phù điêu cho dịp kỷ niệm. Khi chọn, ưu tiên món cỡ vừa, gỗ khô kỹ có nguồn gốc rõ ràng, nét chạm sắc và mối ghép khít.
Bài này không nói về đồ gỗ nội thất cỡ lớn hay tượng gỗ; nó dành cho những món gỗ chạm nhỏ và vừa, đủ để làm quà quý mà người nhận dùng được trong nhà. Phần phân biệt chạm tay với chạm máy chỉ ở mức người tặng tự nhìn được.
Vì sao đồ gỗ chạm là món quà được giữ lâu
Gỗ là chất liệu gần gũi nhất trong nhà Việt truyền thống: cột kèo, sập, tủ chè, hoành phi đều bằng gỗ, và nghề chạm gỗ gắn với đình làng, nhà thờ họ qua nhiều thế kỷ. Một món gỗ chạm làm quà vì thế dễ hoà vào không gian sống của người nhận, nhất là người lớn tuổi.
Đồ gỗ tốt càng dùng càng đẹp. Bề mặt được tay người chạm vào mỗi ngày dần lên nước bóng, màu gỗ trầm dần theo năm tháng. Món quà tặng hôm nay có thể đẹp hơn sau mười năm, điều hiếm thấy ở nhiều chất liệu khác.
Nghề gỗ Việt có nhiều làng nổi tiếng. Đồng Kỵ thuộc Bắc Ninh có tiếng về đồ gỗ mỹ nghệ. Chàng Sơn thuộc Hà Nội gắn với nghề chạm khắc. La Xuyên, trước thuộc Nam Định, nay thuộc Ninh Bình, có nghề chạm gỗ lâu đời. Ở miền Trung, làng mộc Kim Bồng bên kia sông Thu Bồn, gần Hội An, nay thuộc thành phố Đà Nẵng, từng góp tay vào nhiều ngôi nhà cổ trong phố.
Một lợi thế nữa là đồ gỗ ít vỡ. So với gốm và sơn mài, hộp gỗ, khay gỗ chịu va chạm tốt hơn khi vận chuyển, chỉ cần gói chống xước.
Món gỗ chạm nào hợp dịp nào
Bảng dưới gợi ý các món gỗ chạm cỡ nhỏ và vừa, phù hợp làm quà. Đây là gợi ý theo cách dùng, không theo mệnh hay tuổi.
| Món | Dịp hợp | Người nhận hợp |
|---|---|---|
| Hộp gỗ chạm có nắp | Cưới, kỷ niệm cưới, mừng thọ | Người cần chỗ cất đồ quý, giấy tờ, trang sức |
| Khay trà chạm hoa văn | Mừng thọ, tạ ơn thầy | Người mê trà, nhà có bàn tiếp khách |
| Ống bút, giá sách nhỏ, hộp đựng con dấu | Tạ ơn thầy, chúc mừng thăng tiến | Người làm việc bàn giấy, người viết thư pháp |
| Tranh gỗ phù điêu khổ vừa | Kỷ niệm của dòng họ, cơ quan, mừng thọ | Nhà có tường rộng, sảnh, phòng họp |
| Bình phong nhỏ để bàn | Kỷ niệm, quà đối tác | Người thích đồ thư phòng xưa |
Tránh chọn đồ thờ bằng gỗ như ngai, khám, bàn thờ làm quà khi gia chủ không yêu cầu; đó là đồ có nếp riêng của từng nhà.
Bạn có thể xem thêm các món quà mỹ nghệ có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy để hình dung cỡ và kiểu trước khi đến làng nghề.
Chọn gỗ: khô kỹ và có nguồn gốc rõ
Gỗ phải khô. Gỗ chưa sấy hoặc phơi đủ sẽ co ngót khi về nhà có máy lạnh, gây nứt tấm, hở mối ghép. Hỏi người bán gỗ đã được sấy, để ổn định bao lâu. Món gỗ khô cầm lên nhẹ hơn món cùng loại còn ẩm.
Nguồn gốc hợp pháp. Một số loài gỗ quý được pháp luật bảo vệ, khai thác và mua bán bị hạn chế. Với quà quý, nhất là quà gửi ra nước ngoài, nên chọn gỗ có nguồn gốc rõ, người bán ghi được tên loại gỗ. Đừng mua món người bán nói mập mờ về gỗ.
Gỗ hợp món. Gỗ có vân đẹp, thớ mịn hợp với hộp nhỏ, khay trà; gỗ mềm hơn dễ chạm chi tiết nhưng dễ móp. Mỗi loại gỗ có mùi riêng; hỏi người bán để biết món đó có mùi không, vì người nhận nhạy mùi có thể không thích.
Gỗ ghép hay gỗ nguyên tấm. Mặt khay, mặt hộp to có khi là gỗ ghép từ nhiều thanh. Ghép đúng kỹ thuật thì bền, không có gì sai; chỉ cần người bán nói rõ.
Lớp hoàn thiện. Đồ gỗ có thể phủ dầu, sáp, sơn PU hoặc sơn ta. Biết lớp hoàn thiện để dặn người nhận cách lau và giữ.
Nhìn nét chạm và mối ghép ở mức người tặng
Bạn không cần là thợ mộc để nhận ra một món làm cẩn thận. Mấy điểm dưới đây tự kiểm được trong vài phút.
- Nét chạm có chiều sâu: chạm tay thường có lớp nông sâu khác nhau, cạnh nét có độ nghiêng, có chỗ đục thủng lộng. Chạm máy có thể rất đều và sạch; nhiều món hiện nay chạm máy phần thô rồi thợ sửa tay, điều này bình thường nếu được nói rõ.
- Chi tiết nhỏ không gãy, không xơ: cánh hoa, móng chim, lá mỏng phải còn nguyên, mép không xơ dăm.
- Mối ghép khít: góc hộp, chân khay khít, không có khe hở trám keo, bột gỗ lộ.
- Nắp đậy vừa: nắp hộp không lỏng lẻo, không kẹt; bản lề nếu có bắt chắc.
- Bề mặt nhẵn đều: vuốt tay không thấy dằm, lớp phủ không đọng giọt, không loang.
- Đáy và mặt trong gọn: món làm kỹ được xử lý cả những chỗ ít ai nhìn.
Nếu cần đi sâu hơn về phân biệt chạm tay với chạm máy, nhận biết từng loại gỗ, bạn có thể tìm đọc tài liệu chuyên về nghề mộc mỹ nghệ. Với người tặng, quan trọng là món đồ chắc, đẹp và người bán nói thật.
Đồ thư phòng bằng gỗ: món quà cho thầy và người viết chữ
Thư phòng là góc làm việc, đọc sách, viết chữ của nhà nho xưa, với những món đồ nhỏ như ống bút, giá gác bút, hộp đựng mực, chặn giấy, giá sách nhỏ, hộp đựng con dấu. Những món này nay vẫn được làm bằng gỗ chạm và rất hợp làm quà tạ ơn thầy, quà cho người viết thư pháp, người làm nghề viết lách.
Ưu điểm của đồ thư phòng là nhỏ, dùng được mỗi ngày, đặt trên bàn làm việc mà không chiếm chỗ. Món quà khiêm tốn hợp với nếp thanh bạch của nhiều thầy cô, không khiến người nhận khó xử như một món đắt tiền cồng kềnh.
Khi chọn, để ý công năng thật: ống bút đủ sâu để bút không đổ, đáy có lót để không trầy mặt bàn; giá gác bút có rãnh vừa cỡ bút lông; hộp đựng con dấu có ngăn vừa với con dấu và hộp mực. Món đẹp mà dùng vướng thì người nhận sẽ cất vào tủ.
Một bộ đồ thư phòng nhỏ cùng loại gỗ, cùng hoa văn là món quà tập thể rất hợp cho cả lớp cũ tặng thầy. Có thể đặt khắc một dòng ngắn ở mặt dưới ghi tên lớp và năm, chỗ kín đáo mà vẫn giữ được kỷ niệm.
Kể chuyện khi trao món gỗ chạm
Món gỗ chạm có hai câu chuyện để kể: chuyện của loại gỗ và chuyện của tay thợ. Bạn kể gỗ gì, vì sao chọn loại gỗ này, và nét chạm làm ở làng nào. Ví dụ giả định: "Hộp này bằng gỗ hương, thợ ở làng chạm từng cánh sen bằng đục, con chọn vì thấy hợp với tủ chè của bố."
Với người lớn tuổi, đề tài chạm quen thuộc như hoa sen, tùng cúc trúc mai, chim muông, dây lá gợi lại những đường chạm trên cột đình, trên sập gụ. Nhắc một câu về điều đó có khi làm cụ nhớ cả một khoảng ký ức về nếp nhà xưa.
Với người trẻ, nên nói về công năng và chất liệu: hộp này đựng gì, gỗ có mùi thơm nhẹ, càng dùng càng lên màu. Người trẻ quý đồ gỗ khi thấy nó tiện và có cá tính.
Với khách quốc tế, nhấn vào bàn tay người thợ và làng nghề, kèm thẻ song ngữ ghi loại gỗ, nơi làm, cách giữ. Nếu gửi sang nước có quy định chặt về gỗ, hãy tìm hiểu quy định nhập khẩu đồ gỗ của nước đó và hỏi người bán có giấy tờ nguồn gốc kèm theo không.
Dặn người nhận giữ đồ gỗ cho bền
Đồ gỗ hỏng chủ yếu vì thay đổi độ ẩm đột ngột và vì nắng. Vài lời dặn đơn giản giữ món quà được rất lâu.
- Đặt món đồ tránh nắng chiếu thẳng và tránh luồng gió máy lạnh, quạt sưởi thổi trực tiếp.
- Không để cốc nước, ấm nóng trực tiếp lên mặt gỗ không có lót.
- Lau bụi bằng khăn mềm khô; khe chạm dùng chổi lông mềm quét nhẹ.
- Không dùng nước lau sàn, chất tẩy rửa lên đồ gỗ; nếu là món phủ dầu hoặc sáp, thỉnh thoảng có thể bổ sung một lớp mỏng theo dặn của người bán.
- Mùa nồm, giữ phòng khô; thấy gỗ có đốm mốc thì lau khô ngay, đặt nơi thoáng.
- Thấy vết nứt chân chim hay mối ghép hở, mang tới thợ mộc sửa sớm, không để lâu.
Bạn có thể ghi gọn những lời dặn này lên tấm thẻ đặt trong hộp. Người nhận lớn tuổi hay quên, tấm thẻ giúp con cháu họ cũng biết cách giữ.
Những lỗi hay gặp khi tặng đồ gỗ
Lỗi thứ nhất là chọn món quá lớn, quá nặng. Một bức tranh gỗ phù điêu khổ lớn hay một bộ bàn ghế là món gia chủ phải tính chỗ, tính cách vận chuyển; nếu không được hỏi trước, món quà dễ thành gánh nặng.
Lỗi thứ hai là mua gỗ còn ẩm ở nơi có độ ẩm cao rồi mang về nơi khô hanh. Món quà nứt sau vài tuần làm cả người tặng lẫn người nhận áy náy.
Lỗi thứ ba là gán cho gỗ những tác dụng không có, như "gỗ trừ tà", "gỗ hút lộc". Món gỗ đẹp vì thớ gỗ, nét chạm và công thợ; nói đúng như vậy là đủ để người nhận trân trọng.
Lỗi thứ tư là tặng đồ gỗ chạm đề tài không hợp dịp, ví dụ cảnh chia ly cho dịp cưới, hay đề tài tôn giáo cụ thể cho người không cùng niềm tin. Hoa lá, chim muông, phong cảnh là những đề tài an toàn cho hầu hết các dịp.
Câu hỏi thường gặp
Đồ gỗ chạm máy có nên làm quà không?
Có thể, nếu món đẹp, chắc và người bán nói rõ. Nhiều món hiện nay chạm máy phần thô rồi thợ sửa tay chi tiết, vừa đều vừa có hồn. Chạm tay toàn phần tốn công hơn nên thường quý hơn, nhưng quan trọng nhất là bạn giới thiệu đúng.
Làm sao để đồ gỗ không bị nứt khi tặng người ở nơi khô lạnh?
Chọn gỗ đã sấy và để ổn định kỹ, món cỡ nhỏ, mối ghép chắc. Dặn người nhận đặt xa lò sưởi, máy lạnh, tránh nắng. Gỗ co ngót khi độ ẩm giảm mạnh, nên món càng lớn, tấm càng rộng thì càng dễ nứt.
Tặng đồ gỗ quý cho khách nước ngoài có cần giấy tờ không?
Tuỳ nước đến và loại gỗ. Một số nước kiểm soát chặt đồ gỗ nhập vào và một số loài gỗ quý. Bạn nên hỏi người bán tên loại gỗ, giấy tờ nguồn gốc, và tìm hiểu quy định nhập khẩu của nước đó trước khi tặng món lớn.
Hộp gỗ chạm có hợp làm quà cưới không?
Rất hợp. Hộp gỗ chạm hoa sen đôi, chim đôi, dây lá dùng để đựng trang sức, giấy tờ quan trọng hay kỷ vật của đôi trẻ. Đây là món dùng được lâu, có thể giữ cho con cháu. Có thể đặt khắc thêm năm cưới ở đáy hộp.
Đồ gỗ có mùi thơm có hợp tặng người lớn tuổi không?
Tuỳ người. Nhiều cụ thích mùi gỗ thơm nhẹ, nhưng người nhạy mùi hoặc có bệnh hô hấp có thể thấy khó chịu. Nếu không chắc, chọn loại gỗ ít mùi hoặc để món gỗ thoáng vài ngày trước khi trao.