Đặt làm riêng một món quà thủ công đáng làm khi dịp đủ lớn và bạn còn đủ thời gian: chọn chất liệu theo số tuần còn lại, viết yêu cầu rõ cho xưởng, duyệt bản phác và mẫu thử, chốt cọc và hạn giao, rồi nghiệm thu kỹ trước khi gói. Món quà làm riêng có thể là bình gốm vẽ cảnh quê, tranh sơn mài vẽ ngôi nhà cũ, tranh thêu chân dung, hộp gỗ chạm tên gia đình.
Bài này đi qua từng bước từ góc người đặt, áp dụng chung cho nhiều chất liệu. Các con số thời gian đều ở mức tương đối vì mỗi xưởng, mỗi món mỗi khác; bạn nên hỏi lịch cụ thể với xưởng mình chọn. Phần đặt làm đồ đồng, đồ bạc theo kỹ thuật chuyên sâu đã có tài liệu riêng; ở đây chỉ nói đến quà.
Khi nào nên đặt làm riêng thay vì mua sẵn
Đặt làm riêng có ý nghĩa khi món quà cần mang một chi tiết chỉ thuộc về người nhận: chân dung của họ, ngôi nhà họ lớn lên, cảnh làng quê của họ, tên dòng họ, năm cưới, mốc thành lập. Những chi tiết đó biến một món đồ thủ công thành kỷ vật.
Đặt làm riêng cũng hợp khi bạn cần một cỡ, một màu, một kiểu dáng không có sẵn: bình gốm cùng tông với phòng khách của cha mẹ, tranh sơn mài vừa khít khoảng tường trên bộ sập, hộp gỗ vừa đúng bộ chén trà gia truyền.
Ngược lại, nếu dịp đã cận ngày, nếu bạn chưa rõ gu người nhận, hoặc nếu ngân sách không đủ cho công làm riêng, mua một món làm sẵn có chất lượng tốt là lựa chọn khôn ngoan hơn. Một món làm sẵn đẹp, trao đúng lúc tốt hơn một món làm riêng vội vàng, giao muộn.
Cũng nên tính đến người góp. Món làm riêng thường là quà chung của cả nhà, cả lớp, cả cơ quan; khi nhiều người cùng góp ý, bản yêu cầu dễ thành mâu thuẫn. Hãy cử một người đầu mối làm việc với xưởng, gom ý kiến trước rồi mới gửi đi, tránh để xưởng nhận năm lời dặn khác nhau từ năm người.
Một tiêu chí hữu ích: hãy tự hỏi chi tiết riêng kia có thật sự khiến người nhận xúc động không. Nếu câu trả lời là có, đặt làm riêng xứng đáng với công sức.
Chọn chất liệu theo thời gian còn lại
Mỗi chất liệu có nhịp làm riêng. Bảng dưới so sánh tương đối để bạn biết món nào cần đặt sớm; hãy hỏi lịch cụ thể với xưởng.
| Chất liệu | Nhịp làm tương đối | Rủi ro cần tính |
|---|---|---|
| Sơn mài | Chậm nhất, nhiều lớp sơn phải chờ khô và mài | Thời tiết hanh khô làm sơn khô chậm; khó sửa khi gần xong |
| Tranh thêu tay | Chậm, tính bằng tuần, tuỳ khổ và độ chi tiết | Nét mặt chân dung cần duyệt sớm |
| Gốm vẽ riêng | Vừa, gồm tạo dáng, vẽ, tráng men, nung | Có thể hỏng trong lò, nên đặt dư một chiếc |
| Gỗ chạm | Vừa, phụ thuộc gỗ đã khô sẵn hay chưa | Gỗ chưa khô làm nứt sau khi giao |
| Đồ đồng khắc chữ, đúc theo mẫu | Khắc trên món có sẵn thì nhanh; đúc mẫu mới thì lâu | Chữ khắc sai gần như không sửa được |
Nguyên tắc chung: lấy ngày trao quà, lùi lại khoảng thời gian xưởng hẹn, rồi lùi thêm một khoảng dự phòng cho sửa mẫu và vận chuyển. Nếu khoảng dự phòng không còn, hãy chọn chất liệu nhanh hơn hoặc mua món làm sẵn.
Với gốm, việc đặt dư một chiếc phòng hỏng khi nung là thói quen của nhiều người đặt hàng có kinh nghiệm; chiếc dư có thể giữ lại làm kỷ niệm cho chính gia đình mình.
Viết yêu cầu cho xưởng: những gì phải có
Một bản yêu cầu rõ giúp xưởng báo giá và hẹn ngày chính xác, cũng giúp hai bên đối chiếu khi nghiệm thu. Viết thành một trang, gửi kèm ảnh.
- Dịp và người nhận: mừng thọ bố tám mươi, kỷ niệm cưới vàng ông bà, kỷ niệm thành lập trường. Xưởng hiểu dịp sẽ gợi ý đề tài và màu hợp hơn.
- Món gì, cỡ bao nhiêu: kích thước dài rộng cao, với tranh thì khổ cả khung. Nếu có chỗ đặt cụ thể, gửi số đo chỗ đặt.
- Đề tài và ảnh tham khảo: ảnh gốc chất lượng tốt cho chân dung, ngôi nhà; ảnh mẫu tham khảo về phong cách.
- Màu chủ đạo và chất liệu: sơn ta hay sơn khác, men gì, gỗ gì, chỉ gì.
- Chữ cần thể hiện: nội dung, vị trí, kiểu chữ; gõ sẵn bằng chữ, không đọc qua điện thoại.
- Hạn giao và nơi giao: ngày cần nhận, giao tại xưởng hay gửi tới đâu.
- Hộp và đóng gói: có cần hộp quà, thẻ giới thiệu, đóng gói gửi đi xa.
Nội dung dòng đề tặng ghi gì cho trang trọng, đặt ở đâu trên món quà, Phương Quý có bài riêng ở mục trình bày và đề tặng. Ở đây chỉ cần nhớ: mọi chữ phải được gửi bằng văn bản và kiểm ít nhất hai lần.
Duyệt mẫu từng bước
Duyệt mẫu là bước quyết định món quà có giống mong muốn không. Đừng bỏ bước nào vì vội.
- Nhận bản phác hoặc bản phối màu trên giấy, trên máy; sửa bố cục, tỷ lệ ở bước này là rẻ nhất.
- Với gốm và sơn mài, xin xem mẫu màu men, mẫu màu sơn trên miếng thử, vì màu trên màn hình khác màu thật.
- Với chữ, xin bản thử chữ đúng cỡ; đọc chậm từng chữ, từng dấu, từng con số; nhờ thêm một người đọc lại.
- Với chân dung, xin ảnh tiến độ khi xong phần mặt, trước khi làm phần còn lại.
- Khi món gần xong, xin ảnh chụp dưới ánh sáng tự nhiên, nhiều góc, có thước đo kích thước.
- Mỗi lần duyệt, trả lời bằng tin nhắn hoặc thư viết, ghi rõ đồng ý hay cần sửa chỗ nào.
Giữ lại toàn bộ trao đổi bằng chữ. Khi có chênh lệch lúc nhận hàng, đây là căn cứ để hai bên nói chuyện bình tĩnh, không ai phải dựa vào trí nhớ.
Cọc, giá và cam kết với xưởng
Chốt giá theo bản yêu cầu. Giá đặt làm phụ thuộc chất liệu, kích thước, độ chi tiết và thời gian. Xin báo giá bằng văn bản dựa đúng trên bản yêu cầu; có thay đổi thì báo giá lại.
Đặt cọc vừa phải và có giấy. Xưởng thường cần cọc để mua vật liệu. Ghi rõ số tiền cọc, phần còn lại trả khi nào, trong tin nhắn hoặc giấy viết tay có chữ ký. Ví dụ giả định: cọc một phần khi chốt mẫu, phần còn lại khi nghiệm thu.
Thoả thuận khi phải làm lại. Hỏi trước: nếu món hỏng khi nung, nứt khi khô, hay sai so với mẫu đã duyệt thì xưởng xử lý thế nào, ai chịu phần chi phí nào.
Thoả thuận khi bạn đổi ý. Nếu bạn muốn đổi đề tài sau khi xưởng đã làm, phần công đã bỏ ra được tính thế nào. Nói trước giúp tránh căng thẳng về sau.
Quyền dùng ảnh gia đình bạn. Ảnh chân dung, ảnh ngôi nhà bạn gửi là ảnh riêng. Nói rõ với xưởng không dùng ảnh gốc và ảnh sản phẩm để quảng cáo nếu chưa được bạn đồng ý, và xoá ảnh gốc sau khi xong việc nếu bạn muốn.
Hạn giao có dự phòng. Ghi rõ ngày giao, và nói cho xưởng biết ngày lễ thật để họ hiểu mức độ gấp. Đừng hẹn sát ngày lễ.
Nghiệm thu, đóng gói và trao
Nhận hàng tại xưởng là tốt nhất, vì có thể kiểm kỹ và sửa ngay chi tiết nhỏ. Nếu nhận qua vận chuyển, mở hộp trước mặt người giao hoặc quay video lúc mở, để có căn cứ khi hàng vỡ, móp.
Kiểm theo đúng bản yêu cầu: kích thước, màu, đề tài, chữ, mặt sau, đáy, hộp. So với ảnh mẫu đã duyệt dưới ánh sáng tự nhiên. Chi tiết nào lệch, ghi lại và báo ngay, đừng đợi qua ngày lễ.
Nhờ xưởng chuẩn bị thẻ giới thiệu món quà: chất liệu, nơi làm, người làm nếu họ đồng ý nêu tên, cách giữ. Với món làm riêng, thẻ này còn ghi lại câu chuyện vì sao món quà ra đời, điều mà nhiều năm sau con cháu người nhận sẽ muốn biết.
Khi trao, kể ngắn về quá trình: ảnh gốc là bức nào, xưởng ở làng nào, mất bao lâu. Nếu có ảnh tiến độ đẹp, có thể in một tấm nhỏ kèm thẻ. Người nhận thấy được chặng đường món quà đi qua sẽ hiểu nó khác một món mua sẵn ở chỗ nào.
Những lỗi hay gặp khi đặt làm quà
Lỗi phổ biến nhất là đặt quá muộn. Nhiều người nghĩ tới quà làm riêng khi dịp chỉ còn vài tuần, rồi ép xưởng làm gấp; kết quả là món quà vội, hoặc giao trễ. Với dịp có ngày cố định như mừng thọ, kỷ niệm cưới, nên lên kế hoạch từ vài tháng trước.
Lỗi thứ hai là yêu cầu mơ hồ: "làm cho đẹp", "vẽ cái nhà cho giống". Xưởng đoán ý, bạn không hài lòng, hai bên mất thời gian. Bản yêu cầu một trang kèm ảnh giải quyết gần hết chuyện này.
Lỗi thứ ba là duyệt chữ qua lời nói. Một dấu thanh sai trong tên người, một con số sai trong năm thành lập là lỗi rất khó sửa trên gốm, đồng, sơn mài. Luôn gửi chữ bằng văn bản và đọc bản thử.
Lỗi thứ tư là chọn đặt làm cho người nhận mình chưa hiểu gu. Một bức tranh làm riêng mà không hợp với nhà họ thì khó đổi, khó tặng lại. Với người chưa thân, món làm sẵn chất lượng tốt an toàn hơn.
Lỗi thứ năm là giữ bí mật quá kỹ đến mức đo sai. Muốn tặng bất ngờ mà không biết khoảng tường rộng bao nhiêu, cái tủ cao bao nhiêu, kết quả là món quà không vừa chỗ. Hãy nhờ một người nhà của người nhận đo giúp, vừa giữ được bất ngờ vừa có số đo đúng.
Câu hỏi thường gặp
Đặt làm quà thủ công theo mẫu riêng cần bao lâu?
Tuỳ chất liệu và độ chi tiết. Sơn mài và tranh thêu chân dung thường lâu nhất, gốm vẽ riêng và gỗ chạm ở mức vừa, khắc chữ lên món có sẵn nhanh hơn. Hãy hỏi lịch cụ thể với xưởng và cộng thêm thời gian dự phòng cho sửa mẫu, vận chuyển.
Có nên đặt dư một chiếc khi đặt làm gốm không?
Nên, nếu món đó có nguy cơ hỏng khi nung và dịp không thể lùi. Chiếc dư giúp bạn yên tâm, và nếu cả hai đều đẹp, chiếc còn lại có thể giữ làm kỷ niệm cho gia đình mình hoặc tặng một người thân khác cùng dịp.
Đặt cọc bao nhiêu là hợp lý?
Không có tỷ lệ chung. Xưởng thường cần cọc đủ để mua vật liệu và bắt đầu làm. Điều quan trọng là ghi rõ số cọc, phần còn lại trả khi nào, và cách xử lý nếu món hỏng hoặc sai mẫu, bằng tin nhắn hay giấy có chữ ký.
Nếu món nhận về khác với mẫu đã duyệt thì làm sao?
So sánh với bản yêu cầu và các ảnh đã duyệt bằng chữ. Chỉ rõ chỗ khác, đề nghị xưởng sửa hoặc làm lại theo thoả thuận ban đầu. Vì vậy mọi lần duyệt nên trả lời bằng văn bản, để hai bên có căn cứ nói chuyện.
Đặt làm quà từ xa, không đến xưởng được có ổn không?
Được, nếu xưởng chịu gửi bản phác, mẫu màu, ảnh tiến độ và ảnh hoàn thiện rõ ràng. Hãy xin ảnh dưới ánh sáng tự nhiên có thước đo, đóng gói chắc, và quay video lúc mở hộp khi nhận để có căn cứ nếu hàng hư hại.
Có thể nhờ xưởng ghi tên người làm lên thẻ quà không?
Có thể, nếu người thợ đồng ý. Nhiều nghệ nhân vui khi tên mình gắn với món quà. Tuy vậy, nhiều xưởng làm theo nhóm, nên có thể ghi tên xưởng hoặc làng nghề. Hỏi trước, đừng tự ghi tên một người cụ thể khi chưa được phép.