Bộ ba quả phật thủ, đào và lựu là một lời chúc vẽ bằng trái cây: phật thủ cho nhiều phúc, đào cho sống lâu, lựu nhiều hạt cho đông con cháu. Hội hoạ và đồ gốm chữ Hán gọi chung là "tam đa", tức đa phúc, đa thọ, đa tử, một lời chúc có gốc từ sách Trang Tử. Bộ ba này xuất hiện trên tranh lụa, đĩa sứ, bình gốm, hộp sơn mài, khay gỗ chạm.
Ở Việt Nam, chữ "Tam Đa" quen hơn với bộ ba ông Phúc, Lộc, Thọ, nên dễ lẫn. Bài này tách bạch hai thứ, kể gốc ý nghĩa của từng quả, cách đọc khi chúng xuất hiện riêng lẻ hay đi cùng nhau, và gợi ý chọn món quà có đề tài quả cho mừng thọ, mừng cưới, mừng nhà mới, như một món đồ mỹ nghệ có câu chuyện, không phải vật cầu phúc.
Gốc lời chúc "tam đa" trong sách Trang Tử
Sách Trang Tử, thiên Thiên Địa, kể một chuyện ngắn: vua Nghiêu đi tuần tới đất Hoa, người giữ biên giới ở đó chúc vua ba điều, sống lâu, giàu có và nhiều con trai. Vua Nghiêu từ chối cả ba, giải thích rằng nhiều con thì nhiều lo, giàu thì nhiều việc, thọ thì nhiều điều tủi. Người giữ đất Hoa đáp lại bằng một bài học về sống tự tại. Câu chuyện được gọi là "Hoa phong tam chúc", ba lời chúc của người đất Hoa.
Thú vị là câu chuyện vốn có ý mỉa nhẹ những ham muốn thường tình, nhưng đời sau lại giữ lấy ba lời chúc như lời chúc tốt đẹp nhất. Dần dần ba điều ấy được diễn thành đa phúc, đa thọ, đa nam tử, rồi được vẽ thành ba loại quả. Bạn có thể kể chuyện này với người nhận ưa chữ nghĩa: món quà chúc ba điều tốt, còn sống sao cho thanh thản là chuyện của mỗi người.
Cũng nên phân biệt: bộ tượng Tam Đa quen thuộc trong nhà Việt là ba ông Phúc, Lộc, Thọ, ba vị thần tượng trưng cho ba điều mong ước. Bộ ba quả là cách diễn tả khác, nhẹ nhàng hơn, không có hình người, dùng được trên đồ dùng hằng ngày như bát đĩa, khay trà. Với nhà không muốn bày tượng thần, đề tài ba quả là lựa chọn kín đáo.
Ý nghĩa từng quả
Phật thủ, quả của phúc. Phật thủ là một giống thanh yên có quả chia ngón như bàn tay, hương thơm lâu. Trong tiếng Hán, chữ "phật" đọc gần với chữ "phúc", nên quả được dùng để chúc phúc; hình bàn tay cũng gợi ý nâng đỡ, che chở. Ở miền Bắc, phật thủ là quả quen trên mâm ngũ quả ngày Tết, nên người lớn tuổi nhìn là nhận ra ngay.
Đào, quả của thọ. Đào gắn với truyền thuyết vườn bàn đào của Tây Vương Mẫu, nơi đào phải nhiều nghìn năm mới chín, ai ăn được thì sống lâu. Ông Thọ trong tranh tượng thường cầm quả đào. Trong tranh chúc thọ, quả đào thường vẽ hồng má, kèm lá xanh và đôi khi có dơi bay quanh.
Lựu, quả của con cháu. Quả lựu bổ đôi để lộ rất nhiều hạt đỏ xếp chặt, nên được đọc là "lựu khai bách tử", lựu nở trăm con. Đây là lời chúc nhà đông con cháu, gia đình sum vầy, thường dùng cho quà cưới và quà mừng thọ khi con cháu đã đông đủ. Cây lựu vốn có gốc ở vùng Trung Á, được đưa sang phương Đông qua những con đường giao thương cổ, nên trên đồ trang trí nó vừa quen vừa mang chút dấu vết xa xôi.
Khi ba quả đi cùng nhau. Bộ ba đầy đủ là lời chúc trọn vẹn cho một gia đình: phúc đức, sống lâu, con cháu đầy nhà. Vì vậy đề tài này rất hợp với quà của con cháu tặng ông bà, hoặc quà mừng thọ do họ hàng góp chung.
Những câu chuyện quanh quả đào tiên
Trong ba quả, đào có nhiều chuyện kể nhất, và đó là kho chuyện quý khi trao quà mừng thọ. Truyền thuyết về vườn bàn đào của Tây Vương Mẫu kể rằng đào ở đó phải nhiều nghìn năm mới ra quả; mỗi dịp đào chín, bà mở hội bàn đào mời chư tiên. Người đọc Tây du ký đều nhớ đoạn Tôn Ngộ Không được giao trông vườn đào rồi ăn trộm đào, phá hỏng hội, một trong những đoạn vui nhất của truyện.
Một chuyện khác cũng hay được vẽ là Đông Phương Sóc, một văn thần đời Hán nổi tiếng hài hước, được kể là đã trộm đào tiên. Chuyện này thuộc loại truyền kỳ, không phải chính sử, nhưng thành đề tài tranh quen thuộc: một ông già ôm quả đào to, vẻ mặt tinh nghịch. Với người lớn tuổi thích tích xưa, tranh này vừa chúc thọ vừa vui.
Kể những chuyện này khi trao quà, bạn nhớ nói rõ là truyền thuyết, truyện kể. Quả đào trong tranh là hình tượng của lời chúc, không có câu chuyện nào hứa rằng nhìn hay ăn đào thì sống lâu. Chính giọng kể nhẹ nhàng, có chút đùa vui ấy lại làm buổi mừng thọ thêm ấm.
Đề tài quả hay gặp trên đồ mỹ nghệ
Ngoài bộ ba, các đồ mỹ nghệ còn có nhiều biến thể với quả. Bảng dưới gom những đề tài phổ biến để bạn đọc nhanh khi đi chọn quà.
| Đề tài | Cách đọc thường gặp | Dịp hợp |
|---|---|---|
| Đào, phật thủ, lựu đủ bộ | Đa phúc, đa thọ, đa tử | Mừng thọ, kỷ niệm cưới lâu năm, quà dòng họ |
| Đào với dơi | Phúc thọ song toàn (dơi đọc gần với phúc) | Mừng thọ |
| Lựu bổ đôi với chim hoặc hoa | Con cháu đông vui | Quà cưới của người thân, mừng đầy tháng cháu nhỏ |
| Phật thủ đơn | Phúc, sự che chở | Quà của người thân, bày bàn trà |
| Đào với sóc, chim, hoặc bướm | Trang trí vui mắt, chúc thọ nhẹ nhàng | Quà cho người lớn tuổi thích tranh hoa quả |
| Giỏ quả nhiều loại | Sung túc, đủ đầy | Mừng nhà mới |
Những cách đọc này là tập quán trang trí, không có quy chuẩn bắt buộc. Một số đồ gốm xưa và nay còn vẽ thêm vải, lê, hồng, nho; mỗi loại có một lời chúc gắn với âm đọc hoặc hình dáng của nó.
Chọn món quà có đề tài ba quả
Bộ ba quả hợp với đồ dùng hằng ngày hơn là tranh khổ lớn. Một vài loại món quà quen:
- Đĩa sứ, đĩa gốm treo tường: một đĩa lớn vẽ đủ ba quả treo phòng ăn; hỏi người bán men có an toàn để đựng thức ăn không nếu người nhận muốn dùng.
- Bộ bát đĩa, bộ ấm chén vẽ quả: quà dùng được, mỗi bữa ăn, mỗi ấm trà là một lần nhớ tới lời chúc. Hợp với ông bà thích tiếp khách.
- Khay, hộp sơn mài khảm trai hình quả: sang, nhẹ, hợp làm quà mừng thọ do con cháu ở xa gửi về.
- Tranh lụa, tranh thêu khổ vừa: đề tài tĩnh vật quả hợp phòng ăn, phòng trà hơn phòng khách lớn.
- Khay gỗ chạm, đế gỗ: chạm nổi ba quả trên gỗ, hợp nhà gỗ, nhà có nếp xưa.
- Bình gốm vai vẽ quả: vừa là bình cắm hoa, vừa mang lời chúc, hợp nhà mới.
Khi chọn đồ gốm, nhìn kỹ nét vẽ quả lựu: lựu đẹp thấy được lớp vỏ dày, hạt căng mọng; lựu vẽ vội chỉ là chấm đỏ. Quả phật thủ đẹp có ngón uốn tự nhiên, không xoè đều như găng tay. Những chi tiết nhỏ này cho biết người vẽ có tay nghề hay không.
Bộ ba quả trong quà mừng thọ và quà mừng cưới
Với mừng thọ, ba quả nói đủ ba điều mà con cháu mong cho ông bà: phúc, thọ và một nhà đông vui. Một bộ chén vẽ ba quả đặt trên bàn trà nhà cụ là món quà khiêm tốn mà dùng được hằng ngày, hợp hơn những món chỉ để cất tủ. Nếu nhà đã có tranh tùng hạc hay chữ Thọ, một khay sơn mài ba quả là món đi cùng hợp lý mà không trùng lặp.
Với quà cưới của người thân gần, đề tài lựu là trọng tâm: lời chúc đôi trẻ con cháu đầy nhà. Tuy vậy hiện nay nhiều đôi trẻ tự quyết kế hoạch gia đình, có đôi không muốn bị hỏi về chuyện con cái. Bạn nên cân nhắc tính cách đôi trẻ; nếu không chắc, chọn bộ ba quả đầy đủ hoặc đề tài khác như đôi chim, mẫu đơn, để lời chúc rộng hơn.
Với quà mừng nhà mới, giỏ quả nhiều loại hoặc bộ ba quả trên bình gốm là lời chúc đầy đủ. Hỏi trước phong cách nội thất: gốm men lam hợp nhà sáng màu, sơn mài nâu đen hợp nhà gỗ. Món quà vừa vặn với căn nhà sẽ được bày ra, món lệch phong cách thường nằm trong tủ.
Trao món quà ba quả cho đúng ý
Món quà có đề tài quả thường nhỏ gọn, trao trong không khí gia đình. Vài bước giúp lời chúc được hiểu đúng:
- Viết tấm thẻ nhỏ ghi ba dòng: phật thủ là phúc, đào là thọ, lựu là đông con cháu.
- Khi trao, kể ngắn chuyện ba lời chúc của người đất Hoa với vua Nghiêu, nếu người nhận thích chuyện xưa.
- Với món dùng được như bộ chén, mời người nhận dùng ngay trong buổi gặp, đó là cách trao ấm áp nhất.
- Với quà gửi từ xa, gói kỹ, chèn mút xốp quanh đồ gốm, ghi rõ hàng dễ vỡ, kèm tin nhắn kể ý nghĩa.
- Nếu nhiều cháu góp chung, ghi tên tất cả trên tấm thẻ hoặc mặt sau hộp, để ông bà biết ai đã góp.
- Nếu buổi mừng thọ có phần trao quà trước họ hàng, để món ba quả đi sau các món lớn như tranh, áo thọ; món nhỏ mà ý sâu thường được chú ý hơn khi đứng riêng một lượt, không bị lẫn trong chồng quà.
Xem thêm các món quà mỹ nghệ có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy nếu bạn muốn so nhiều mẫu đĩa, khay có đề tài quả trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Tam Đa là ba ông hay ba quả?
Cả hai đều được gọi là tam đa theo hai cách khác nhau. Ở Việt Nam, Tam Đa thường chỉ bộ tượng ba ông Phúc, Lộc, Thọ. Trong hội hoạ chữ Hán, tam đa còn chỉ lời chúc đa phúc, đa thọ, đa tử, vẽ bằng ba quả phật thủ, đào, lựu.
Có nên tặng quả phật thủ thật thay vì đồ mỹ nghệ?
Quả phật thủ thật thơm và đẹp, hợp làm quà biếu theo mùa. Nhưng quả chỉ để được vài tuần, còn đồ mỹ nghệ có đề tài quả giữ được lâu năm. Hai món có thể đi cùng nhau, quả thật là món đi kèm, đồ mỹ nghệ là món chính.
Quả lựu trong quà cưới có bị coi là ép đôi trẻ sinh con không?
Với nhiều gia đình, đó chỉ là lời chúc truyền thống. Tuy vậy một số đôi trẻ nhạy cảm với chủ đề này. Nếu bạn không thân lắm với đôi trẻ, chọn đề tài trung tính hơn; nếu là cha mẹ, ông bà thì lời chúc đông con cháu thường được đón nhận vui vẻ.
Đồ gốm vẽ quả có dùng đựng thức ăn được không?
Tuỳ loại men và màu vẽ. Một số màu trang trí trên men không dành cho đồ đựng thức ăn. Bạn nên hỏi người bán và chọn sản phẩm ghi rõ dùng được cho thực phẩm nếu người nhận định dùng hằng ngày.
Đào trong tranh chúc thọ có phải đào ăn quả bình thường không?
Về thực vật, đó là đào quả như ta vẫn biết. Trong tranh, quả đào được cách điệu, đầu nhọn, má hồng, gợi tích bàn đào của Tây Vương Mẫu. Đây là hình tượng văn hoá, không phải hướng dẫn ăn đào để sống lâu.
Có nên khắc thêm chữ lên đĩa gốm vẽ ba quả?
Khắc hay viết thêm chữ lên mặt đĩa dễ làm rối bố cục. Nếu muốn ghi dấu, nhờ người bán ghi dòng đề tặng nhỏ ở mặt dưới đĩa hoặc trên hộp đựng: ai tặng, dịp gì, ngày tháng.