Một bức tranh làm quà có thể đẹp mà vẫn lỡ ý, khi đề tài của nó nói điều ngược với dịp tặng: ngựa phi nước đại cho người sắp nghỉ hưu, tích chia ly cho đám cưới, cảnh thu tàn cho mừng thọ, ông tiên cưỡi hạc bay đi cho người già. Đây không phải chuyện kiêng kỵ xui rủi, mà là chuyện lời chúc có trúng hay không.
Người làm tranh vẽ theo cảm hứng, người bán xếp tranh theo màu sắc, khổ, chất liệu; hiếm ai đứng ở chỗ người tặng mà hỏi bức này nói gì với người nhận. Bài này lập bảng các dịp lớn, những đề tài dễ lỡ ý ở từng dịp, giải thích vì sao, và gợi ý đề tài thay thế, để món quà của bạn vừa đẹp vừa nói đúng lời.
Vì sao đề tài tranh lại quan trọng hơn vẻ đẹp
Tranh làm quà khác tranh mua để treo nhà mình. Khi tự mua, bạn chỉ cần thấy đẹp; khi tặng, bức tranh trở thành lời bạn nói với người nhận và sẽ được treo ở nhà họ nhiều năm, có khi vài chục năm, khách của họ nhìn thấy, con cháu họ hỏi han. Một bức tranh có đề tài lệch dịp giống như một câu chúc nói nhầm, người nhận lịch sự sẽ không phản đối, nhưng sẽ nhớ.
Người Việt lớn tuổi đọc tranh khá kỹ, nhất là tranh có điển tích, có chữ Hán, có nhân vật. Họ lớn lên với tranh Tết, tranh thờ, câu đối, nên nhìn bức tranh là đọc ra câu chuyện. Người trẻ có thể chỉ thấy màu sắc đẹp, nhưng người nhận lại là người cao tuổi, và chính họ là người đánh giá món quà.
Tin tốt là tránh lỡ ý không khó, và không cần thuộc hết điển tích. Chỉ cần ba câu hỏi trước khi mua: bức tranh vẽ gì, có tích gì không; tích ấy vui hay buồn, gặp gỡ hay chia ly, khởi đầu hay kết thúc; và nó có hợp với dịp và người nhận không. Phần còn lại của bài là những trường hợp hay gặp nhất, xếp theo dịp để bạn tra nhanh khi đang đứng trong cửa hàng.
Bảng đề tài dễ lỡ ý theo từng dịp
Bảng dưới gom những dịp tặng tranh phổ biến, đề tài dễ lệch ý, lý do và đề tài nên thay. Đây là gợi ý theo cảm nhận văn hoá chung, không phải quy tắc cứng.
| Dịp | Đề tài dễ lỡ ý | Vì sao | Có thể thay bằng |
|---|---|---|---|
| Nghỉ hưu | Đàn ngựa phi nước đại, thác nước dữ, đại bàng săn mồi | Khí thế lao tới, ngược tâm trạng muốn chậm lại | Ngư ông câu cá, tùng hạc, cảnh đồng quê |
| Đám cưới | Cầu Ô Thước, Chiêu Quân xuất tái, nhạn lạc đàn, chim lẻ | Tích chia ly, cô đơn | Đôi uyên ương, chim khách, mẫu đơn với đôi chim |
| Mừng thọ | Cảnh thu lá rụng, sen tàn, cành khô, tiên cưỡi hạc bay đi | Gợi tàn phai, ra đi | Tùng hạc, đào, cửu ngư giữa sen, tứ quý |
| Mừng nhà mới | Thuyền ra khơi giông bão, cảnh nhà đổ nát, phố cổ hoang vắng | Gợi bất an, rời xa | Cảnh làng quê yên ả, hoa nở, quả đầy |
| Khai trương, khánh thành | Cảnh tĩnh lặng u buồn, mặt trời lặn đỏ ối | Thông điệp kết thúc, thiếu sinh khí | Thuyền căng buồm, ngựa phi, sen nở |
| Tạ ơn thầy | Tranh phô trương giàu sang, mẫu đơn rực rỡ khổ lớn | Lệch với nhân cách người thầy | Tứ quân tử, sen trắng, tranh chữ |
Bảng không có nghĩa những đề tài bên trái là xấu. Sen tàn, thu buồn là những dòng tranh được người chơi nghệ thuật rất quý; chúng chỉ không hợp với lời chúc mừng. Một người yêu tranh có thể vui khi nhận bức sen tàn vào một dịp không mang tính chúc tụng.
Tranh nhân vật và điển tích: hỏi tích trước khi mua
Phần lớn trường hợp lỡ ý rơi vào tranh có nhân vật. Tranh Chiêu Quân ôm đàn tì bà cưỡi ngựa sang đất Hồ đẹp và nổi tiếng, nhưng là cảnh người con gái rời quê đi lấy chồng xa vì việc nước. Tranh Tô Vũ chăn dê kể chuyện sứ thần đời Hán bị giữ lại nơi đất khách nhiều năm mà vẫn giữ tiết; đáng kính, nhưng là chuyện xa nhà dằng dặc. Tranh Kiều có những cảnh đẹp nhưng cuộc đời Kiều là chuỗi đoạn trường.
Những bức như vậy hợp với người yêu văn chương, người làm nghề nghiên cứu, hoặc dịp không mang tính chúc tụng. Đem tặng đám cưới, mừng thọ, nhà mới thì người hiểu tích sẽ thấy lạ. Ngược lại, có những tích rất hợp: ngư tiều canh mục là bốn nghề của người sống ẩn dật, hợp người nghỉ hưu; Khương Tử Nha ngồi câu bên sông Vị đợi thời, hợp người đang chờ cơ hội; bát tiên quá hải là cảnh vui, hợp mừng thọ.
Khi không biết tích, đừng ngại hỏi người bán. Người bán có nghề sẽ kể được; nếu họ không kể được, hãy nghĩ lại về chất lượng tư vấn của chỗ đó. Bạn cũng có thể chụp ảnh bức tranh hỏi một người lớn tuổi am hiểu trong nhà trước khi quyết định.
Đọc chữ đề và lạc khoản trên tranh
Nhiều bức tranh thuỷ mặc, tranh lụa có một dòng chữ ở góc, gọi là lạc khoản: tên người vẽ, năm vẽ, nơi vẽ, đôi khi một câu thơ, và có khi là lời đề tặng cho một người cụ thể. Tranh mua lại từ người khác, tranh bán ở phòng tranh cũ đôi khi còn nguyên lời đề tặng ấy. Đem bức tranh đề tặng ông A đi tặng bà B là một lỗi người đọc được chữ sẽ nhận ra ngay.
Câu thơ đề trên tranh cũng cần đọc. Có những câu thơ cổ rất hay nhưng mang tâm trạng tiễn biệt, nhớ quê, than thời thế. Câu thơ ấy đi cùng bức tranh phong cảnh đẹp vẫn làm lệch lời chúc khi tặng dịp vui. Tranh in hàng loạt còn hay gặp lỗi chữ Hán sai nét, ngược chữ, do người in không đọc được chữ.
Vì vậy, với tranh có chữ, hãy nhờ người biết chữ Hán Nôm đọc giúp, hoặc hỏi người bán có bản dịch không. Nếu bức tranh đẹp mà dòng chữ không hợp, có thể chọn một bức khác của cùng người vẽ không có chữ đề, hoặc đặt người vẽ làm riêng với dòng đề hợp dịp.
Những nhóm đề tài cần cân nhắc với mọi dịp
Tranh tôn giáo, tranh thờ. Tranh Phật, tranh Chúa, tranh thánh thần là vật mang ý nghĩa tín ngưỡng; việc thỉnh, treo, thờ thường do chính người theo đạo quyết định. Tặng cho người khác đạo dễ gây khó xử; tặng cho người cùng đạo cũng nên hỏi trước.
Tranh thú dữ đang săn mồi. Hổ gầm, đại bàng vồ mồi, sói tru: mạnh mẽ, nhưng mang không khí đe doạ. Hợp với người thích động vật hoang dã, hợp văn phòng một số ngành; ít hợp với nhà có trẻ nhỏ, người lớn tuổi, đám cưới.
Tranh khoả thân, tranh gợi cảm. Dù là tác phẩm nghệ thuật nghiêm túc, đề tài này phụ thuộc rất nhiều vào gu thẩm mỹ và giá trị gia đình của người nhận. Chỉ tặng khi bạn biết chắc họ thích.
Tranh chân dung người nhận vẽ theo ảnh. Nghe có vẻ chu đáo nhưng rủi ro: người nhận có thể không thích cách mình được vẽ, mà lại khó từ chối treo. Nếu muốn, hãy hỏi ý một người thân của họ, chọn ảnh họ thích nhất.
Tranh trừu tượng mạnh. Với người yêu nghệ thuật đương đại là món quà tuyệt vời; với người lớn tuổi quen tranh truyền thống, có thể chỉ là những mảng màu khó hiểu. Biết gu người nhận trước khi chọn.
Ba bước kiểm một bức tranh trước khi mua làm quà
Một quy trình ngắn giúp bạn tránh hầu hết các trường hợp lỡ ý:
- Đọc đề tài: bức tranh vẽ gì, có tích gì, có chữ gì. Hỏi người bán nếu không chắc, và nhờ người biết chữ Hán đọc giúp những dòng chữ trên tranh.
- Đặt đề tài cạnh dịp: tích vui hay buồn, gặp gỡ hay chia ly, khởi đầu hay kết thúc; đối chiếu với bảng ở trên.
- Đặt bức tranh cạnh người nhận: tuổi, gu thẩm mỹ, tín ngưỡng, không gian nhà; tranh khổ to cho căn hộ nhỏ cũng là một kiểu lỡ ý, bức tranh treo không vừa sẽ phải nằm sau tủ.
Nếu sau ba bước bạn vẫn phân vân, hãy hỏi người bán có cho đổi tranh trong một thời gian ngắn không, và kèm một phiếu đổi trong hộp quà. Một số người nhận thích tự chọn lại cho hợp nhà mình; được đổi, họ sẽ quý món quà hơn.
Một mẹo nữa: khi không chắc, đề tài phong cảnh quê hương của chính người nhận gần như không bao giờ lỡ ý. Một bức sông nước miền Tây cho người miền Tây xa quê, một bức ruộng bậc thang cho người vùng núi phía bắc, chạm tới họ sâu hơn mọi điển tích.
Khi nhận một bức tranh lỡ ý
Đôi khi bạn ở phía người nhận. Một đồng nghiệp tặng bức ngựa phi đúng lúc bạn nghỉ hưu, một người bạn tặng tranh cầu Ô Thước trong ngày cưới. Cách ứng xử tốt nhất là đón nhận lời chúc chứ không bắt lỗi đề tài: người tặng đã bỏ công chọn, và ý tốt của họ là thật.
Bạn có thể cảm ơn, khen chất liệu, khen màu sắc, rồi tuỳ hoàn cảnh treo ở nơi phù hợp, như phòng làm việc thay vì phòng khách. Theo quan niệm dân gian không có điều xui nào đến từ một bức tranh, nên không cần lo lắng hay làm gì để "hoá giải". Nếu bức tranh thật sự không hợp nhà mình, cất giữ cẩn thận cũng là một cách tôn trọng người tặng.
Còn nếu bạn là người tặng và nhận ra mình đã lỡ ý, một lời nói nhẹ nhàng lúc sau, kiểu như "bức tranh ấy mình chọn vì màu đẹp, không để ý tích", thường khiến cả hai cùng cười. Quà quý nằm ở tấm lòng, không nằm ở việc không bao giờ sai.
Câu hỏi thường gặp
Có thật là tặng tranh ngựa cho người nghỉ hưu là xui không?
Không có cơ sở nào nói vậy. Đó chỉ là chuyện lời chúc không đúng lúc: ngựa phi mang ý tiến lên, trong khi người nghỉ hưu đang muốn nghỉ ngơi. Nếu người nhận yêu ngựa, một bức ngựa đi thong thả hay gặm cỏ vẫn rất hợp.
Tranh thuyền buồm có hợp mừng nhà mới không?
Thuyền căng buồm trên biển lặng mang ý thuận buồm xuôi gió, nhiều người thích. Chỉ nên tránh thuyền giữa giông bão hay thuyền rời bến xa dần. Việc hướng mũi thuyền theo phong thủy là nội dung khác; về thẩm mỹ, chọn bức có không khí bình yên.
Làm sao biết bức tranh có tích buồn khi người bán cũng không rõ?
Bạn có thể chụp ảnh tranh, tìm theo hình ảnh, hoặc hỏi người lớn tuổi am hiểu trong nhà. Tranh có nhân vật mặc trang phục cổ, đang cưỡi ngựa, ôm đàn, đứng bên sông thường có tích; tranh hoa, chim, phong cảnh thì ít rủi ro hơn.
Tặng tranh tĩnh vật hoa quả có an toàn không?
Thường là an toàn và hợp nhiều dịp: mừng nhà mới, mừng thọ, kỷ niệm. Chỉ cần tránh hoa héo, quả thối hỏng, một số tranh tĩnh vật phương Tây cố ý vẽ để nói về sự phù du. Tĩnh vật tươi sáng, quả chín mọng là lựa chọn dễ chịu.
Tranh có chữ Hán mà mình không đọc được thì có nên tặng?
Nên nhờ người đọc được dịch trước khi tặng. Dòng chữ trên tranh có thể là thơ buồn, có thể là lời đề tặng cho người khác, có thể bị viết sai. Tặng một bức có chữ mình không hiểu là để người nhận đọc thay mình một lời chúc chưa kiểm.
Có nên hỏi thẳng người nhận thích tranh gì?
Với người thân, hỏi thẳng hoặc hỏi người nhà họ là cách chắc nhất. Với cấp trên, đối tác, có thể quan sát không gian làm việc, những tranh họ đã treo, để đoán gu. Một món quà hợp gu luôn tốt hơn một món quà bất ngờ mà phải cất đi.