Đồ đồng mỹ nghệ làm quà hợp với dịp cần sự trang trọng và bền lâu: tranh đồng cho kỷ niệm, mừng thọ; bình đồng cho nhà có chỗ bày; trống đồng mô phỏng cỡ nhỏ cho khách quốc tế và người yêu lịch sử. Khi chọn, tính trước trọng lượng, nhìn mối gò hoặc mối đúc, hỏi rõ lớp màu và lớp phủ để biết cách giữ.
Bài này viết cho người tặng, không phải người sưu tầm đồ đồng cổ hay người cần phân biệt từng loại hợp kim. Nó tránh hẳn đồ thờ và pháp khí, chỉ nói về đồ đồng mỹ nghệ dùng để bày, treo, làm kỷ niệm, cùng cách kể chuyện các làng nghề đồng khi trao quà.
Vì sao đồ đồng được chọn cho quà trang trọng
Đồ đồng có cảm giác nặng, chắc, bền, và ánh kim trầm, nên tự nó mang vẻ trang trọng. Một bức tranh đồng treo trong phòng khách hay một chiếc bình đồng trên tủ thường được giữ hàng chục năm, ít hỏng vì va chạm như gốm hay sơn mài.
Đồ đồng cũng gắn với chiều sâu lịch sử Việt. Trống đồng Đông Sơn là biểu tượng quen thuộc của văn hoá Việt cổ; những chiếc trống nổi tiếng như trống Ngọc Lũ hiện được giữ tại bảo tàng và được nhắc trong sách giáo khoa lịch sử. Một món mô phỏng trống đồng làm quà vì thế dễ kể chuyện, dễ được người nhận hiểu.
Nghề đồng Việt có nhiều làng nổi tiếng. Ở phía Bắc, Đại Bái thuộc Bắc Ninh có tiếng về đồng gò, nhiều món tranh đồng, đồ gia dụng bằng đồng gắn với làng này. Ngũ Xã ở Hà Nội có tiếng về đúc đồng. Ở miền Trung, Phước Kiều thuộc vùng Điện Bàn trước đây, nay thuộc thành phố Đà Nẵng, có nghề đúc chiêng, đồ đồng lâu đời.
Đồ đồng còn có lợi thế về cỡ: từ chiếc chặn giấy nhỏ tới bức tranh khổ lớn, từ chiếc trống mô phỏng cầm vừa tay tới chiếc trống đặt sảnh. Bạn dễ chọn được món vừa với tầm của dịp.
Các món đồ đồng mỹ nghệ hay chọn làm quà
Bảng dưới không nêu giá, chỉ giúp bạn nhìn nhanh các món phổ biến, dịp hợp và điểm cần tính.
| Món | Dịp hợp | Điểm cần tính |
|---|---|---|
| Tranh đồng gò, tranh đồng ăn mòn | Mừng thọ, kỷ niệm thành lập, tạ ơn | Khổ tranh, trọng lượng, tường treo được không |
| Trống đồng mô phỏng cỡ nhỏ | Đối tác, khách quốc tế, người yêu lịch sử | Cỡ vừa hành lý, có đế, có thẻ giới thiệu |
| Bình đồng, đĩa đồng trang trí | Nhà mới, kỷ niệm cưới, mừng thọ | Chỗ bày, kiểu hoàn thiện màu |
| Chặn giấy, ống bút, khay nhỏ bằng đồng | Tạ ơn thầy, đồng nghiệp, đối tác | Món nhẹ, dùng được trên bàn làm việc |
| Biểu trưng đồng khắc chữ đặt riêng | Kỷ niệm cơ quan, dòng họ | Chốt chữ khắc, thời gian làm, đế gỗ |
Tránh chọn đồ thờ như lư hương, chân nến, đỉnh đồng làm quà cho người không yêu cầu. Đó là đồ thuộc gian thờ, mỗi nhà có nếp riêng, tặng tuỳ tiện dễ làm người nhận khó xử.
Biểu trưng khắc chữ cho dịp kỷ niệm của đơn vị có phần riêng về dòng chữ đề tặng trong mục khánh thành, kỷ niệm của Phương Quý; ở đây bạn chỉ cần tính trước thời gian đặt làm.
Nhìn tay nghề một món đồng mỹ nghệ
Đồng gò hay đồng đúc. Tranh đồng gò được thợ dùng búa, đục gò từ mặt sau lá đồng để hình nổi lên; nét nổi mềm, mặt sau thấy dấu gò lõm. Đồ đúc thì khối đặc, nặng, chi tiết sắc. Cả hai đều đẹp, chỉ cần biết để kể cho đúng.
Chi tiết hoa văn. Với trống đồng mô phỏng, nhìn mặt trống: ngôi sao ở giữa, các vành hoa văn, hình chim, hình người. Món làm kỹ có vành rõ, nét không bị nhoè, không rỗ bọt.
Mối nối. Món ghép nhiều phần như bình có quai, có nắp thì mối nối phải khít, không lộ thiếc hàn lem nhem. Lật đáy xem có gọn không.
Màu và lớp phủ. Đồ đồng mới thường được hun màu, làm giả cổ, đánh bóng hay phủ lớp sơn trong để giữ màu. Hỏi rõ món đó hoàn thiện kiểu gì, vì mỗi kiểu giữ một cách.
Khung và đế. Tranh đồng cần khung chắc, móc treo chịu lực; trống, bình cần đế vững. Phần khung, đế làm ẩu làm giảm giá trị cả món quà.
Dấu xưởng và giấy kèm theo. Nhiều xưởng đồng đóng dấu nhỏ ở đáy hoặc mặt sau, có khi kèm tờ giới thiệu chất liệu. Không bắt buộc, nhưng món có dấu, có giấy giúp người nhận sau này biết món đồ ra đời ở đâu, và giúp bạn ghi thẻ quà cho chính xác.
Trọng lượng. Cầm thử hoặc hỏi cân nặng. Món định mang đi máy bay hay tặng người lớn tuổi tự treo thì trọng lượng là chuyện phải tính ngay từ đầu.
Đồ đồng cho từng dịp trọng
Mừng thọ. Tranh đồng đề tài tùng hạc, cây đào, cảnh làng quê là món hay được con cháu góp chung. Chọn khổ vừa phải, khung nhẹ, treo ở chỗ cụ hay ngồi để cụ nhìn thấy mỗi ngày. Món quá lớn treo ở chỗ ít người qua lại thì mất ý nghĩa.
Kỷ niệm cưới. Đĩa đồng hay bình đồng khắc chìm một dòng ngắn về năm cưới, tên hai người là món của để dành. Đồng bền, chữ khắc trên đồng giữ được rất lâu, hợp với tinh thần của một mốc kỷ niệm dài.
Tạ ơn thầy, người có ơn. Chặn giấy, ống bút, khay nhỏ bằng đồng là món khiêm tốn, dùng được trên bàn làm việc. Nếu thầy là người dạy lịch sử, mỹ thuật, một chiếc trống đồng mô phỏng cỡ nhỏ là món dễ tạo câu chuyện.
Kỷ niệm của dòng họ, cơ quan. Biểu trưng đồng khắc chữ, tranh đồng khổ lớn treo ở hội trường là món hợp với tầm của dịp. Cần đặt trước, chốt nội dung khắc và hỏi trọng lượng để chuẩn bị chỗ treo chắc chắn.
Nhà mới của người thân. Một chiếc bình đồng cỡ vừa hoặc đôi đĩa đồng treo tường hợp với nhà có phòng khách rộng. Với căn hộ nhỏ, chọn món nhỏ để bàn sẽ hợp hơn.
Chọn đồ đồng cho khách quốc tế và người đi xa
Trống đồng mô phỏng là món rất hay được chọn làm quà cho khách nước ngoài vì nó nói ngay về Việt Nam. Tuy vậy, trống càng lớn càng nặng. Với khách phải bay về, chọn trống mặt nhỏ, có đế gỗ, đóng hộp vừa hành lý xách tay. Nếu muốn món lớn, tính đến việc gửi riêng qua đường hàng hoá.
Thẻ giới thiệu nên nói rõ đây là đồ mỹ nghệ mô phỏng làm mới, không phải cổ vật, kèm vài dòng về văn hoá Đông Sơn và tên làng nghề làm ra. Điều này vừa giúp khách hiểu món quà, vừa tránh hiểu lầm khi qua cửa khẩu nước họ.
Tranh đồng đề tài phong cảnh Việt như chùa Một Cột, phố cổ Hội An, cánh đồng lúa cũng là món quen cho khách quốc tế. Chọn khổ nhỏ, khung mỏng, đóng gói phẳng.
Với người Việt xa quê, đồ đồng nhỏ như chặn giấy, ống bút khắc hoa văn trống đồng là món vừa nhẹ vừa gợi nhớ. Món nhỏ đặt trên bàn làm việc ở xứ người có khi được nhìn tới mỗi ngày.
Chuẩn bị, trao và dặn cách giữ
Đồ đồng ít vỡ nhưng dễ xước và dễ xỉn màu nếu giữ sai. Chuẩn bị đúng giúp món quà giữ được vẻ ban đầu.
- Kiểm món đồ trong ánh sáng tốt, xem các cạnh, mặt nổi có vết xước, vết lõm không.
- Bọc vải mềm, tránh bọc trực tiếp bằng màng nhựa dính lên mặt đồng mới phủ, đặt trong hộp có lót, chèn kín.
- Viết thẻ ghi rõ: đồng gò hay đồng đúc, kiểu hoàn thiện màu, làng nghề, cách giữ.
- Khi trao, mở hộp cho người nhận xem, chỉ một chi tiết đáng chú ý, ví dụ vành chim lạc trên mặt trống.
- Dặn người nhận: không lau bằng hoá chất tẩy rửa, không đánh bằng giấy nhám; lau bụi bằng khăn mềm khô.
- Với đồ đồng có lớp phủ, không tự đánh bóng vì dễ làm mất lớp phủ và lớp màu hun.
Nếu cần tìm hiểu kỹ hơn về các kiểu hoàn thiện màu và cách lau từng loại, bạn có thể đọc thêm tài liệu chuyên về đồ đồng mỹ nghệ. Với người tặng, chỉ cần dặn một câu đúng là đủ.
Một chi tiết nhỏ khi trao: đồ đồng lớn rất nặng, đừng bắt người nhận lớn tuổi phải đỡ cả món trên sân khấu hay trong phòng khách. Người trao nên cầm hộp, mở nắp cho người nhận xem, rồi để người nhà hoặc người phục vụ đưa món đồ đến chỗ đặt. Ảnh chụp lúc trao vẫn đẹp mà không ai phải gồng tay.
Những lỗi hay gặp khi tặng đồ đồng
Lỗi thứ nhất là tặng món quá nặng cho người lớn tuổi hoặc cho căn nhà có tường thạch cao không chịu lực. Một bức tranh đồng khổ lớn rơi xuống có thể gây nguy hiểm. Hãy hỏi chỗ treo, hoặc chọn khổ nhỏ hơn.
Lỗi thứ hai là gắn cho đồ đồng những công dụng như "trấn trạch", "giữ lộc". Đó là cách nói thương mại, không phải giá trị của món quà. Đồ đồng đẹp nhờ tay nghề và câu chuyện văn hoá; nói như vậy là đủ.
Lỗi thứ ba là tặng đồ thờ cho người không cần. Lư, đỉnh, chân nến thuộc gian thờ của mỗi nhà, có nếp riêng, nên để gia chủ tự sắm.
Lỗi thứ tư là đặt khắc chữ mà không kiểm kỹ bản in thử. Chữ khắc trên đồng gần như không sửa được: sai một dấu, nhầm một năm là phải làm lại cả tấm. Hãy đọc bản thử ít nhất hai lần, nhờ thêm một người khác đọc, đặc biệt với tên người, tên đơn vị và ngày tháng.
Lỗi thứ năm là mua đồ đồng màu sáng rực mà không hỏi lớp phủ. Một thời gian sau, lớp màu xỉn đi không đều, người nhận tưởng đồ kém. Biết trước kiểu hoàn thiện thì dặn được cách giữ, và người nhận hiểu sự thay đổi màu theo thời gian là tự nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Trống đồng mô phỏng có hợp làm quà cho đối tác nước ngoài không?
Hợp, vì nó gắn với văn hoá Đông Sơn và dễ kể chuyện. Nên chọn cỡ nhỏ, có đế, đóng hộp vừa hành lý, kèm thẻ song ngữ ghi rõ đây là đồ mỹ nghệ làm mới, không phải cổ vật, để khách thuận tiện khi về nước.
Tranh đồng gò và tranh đồng ăn mòn khác nhau thế nào?
Tranh đồng gò được thợ gò bằng tay từ mặt sau để tạo hình nổi, nét mềm, có khối. Tranh đồng ăn mòn dùng hoá chất ăn mòn bề mặt theo hình vẽ, nét phẳng hơn, chi tiết nhỏ. Tranh gò thường tốn công hơn và cho cảm giác thủ công rõ hơn.
Đồ đồng bị xỉn màu có phải do kém chất lượng không?
Không hẳn. Đồng tự nhiên sẽ đổi màu theo thời gian do tiếp xúc với không khí, độ ẩm và tay người. Món có lớp phủ trong giữ màu lâu hơn. Biết món quà được hoàn thiện kiểu gì sẽ giúp người nhận giữ đúng cách và không lo lắng khi màu thay đổi.
Có nên tặng đồ đồng thờ làm quà không?
Chỉ nên khi người nhận đã ngỏ ý cần, hoặc khi gia đình đã bàn trước. Đồ thờ thuộc gian thờ của mỗi nhà, có nếp riêng về kiểu dáng và cỡ. Tặng tuỳ tiện dễ làm gia chủ khó xử vì không dùng được mà cũng khó cất.
Làng nghề đồng nào hay được nhắc khi kể chuyện quà?
Phía Bắc có Đại Bái ở Bắc Ninh với nghề đồng gò, Ngũ Xã ở Hà Nội với nghề đúc đồng. Miền Trung có Phước Kiều, nay thuộc Đà Nẵng, nổi tiếng đúc chiêng và đồ đồng. Bạn chỉ nên nhắc tên làng khi người bán xác nhận món đó làm ở đó.