Khách đi dự lễ mừng thọ thường mang một món quà nhỏ có ý kèm vài dòng chúc viết tay, hoặc một phong bì, tuỳ vai của mình với cụ và với gia đình, và tuỳ nếp địa phương. Quà của khách không cần lớn; điều gia chủ nhớ là khách đến đúng giờ, chúc cụ một câu chân thành, và món quà cho thấy mình có nghĩ đến chính cụ. Gói quà gọn, dễ cầm, có tên người tặng ở ngoài để gia chủ khỏi nhầm khi nhận nhiều quà một lúc.
Bài này dành cho người được mời chứ không phải con cháu trong nhà: hàng xóm lâu năm, bạn của con cụ, học trò cũ, đồng nghiệp cũ của cụ, người cùng hội cùng phường. Mỗi vai có cách chọn quà và cách trao khác nhau. Bài cũng bàn chuyện thiệp mời ghi không nhận quà, chuyện phong bì, và những món khách nên tránh để không làm gia chủ khó xử.
Gợi ý theo vai của khách
Không có một mức quà chuẩn. Bảng dưới gợi ý theo quan hệ với cụ và gia đình, dùng tầng chi phí thay cho con số cụ thể.
| Vai của khách | Món hợp | Tầng chi phí | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Hàng xóm, người cùng xóm | Hộp bánh, hộp trà, giỏ trái cây đẹp, phong bì theo lệ làng | Món nhỏ | Hỏi lệ của xóm; nhiều nơi có mức chung để không ai ngại |
| Bạn của con cụ | Món nhỏ cho cụ dùng: khăn quàng mềm, đôi tất ấm, chậu cây nhỏ, cuốn sách cụ thích | Món nhỏ đến vừa | Hỏi bạn mình xem cụ thích gì, tránh trùng quà nhà |
| Học trò cũ của cụ | Ảnh lớp cũ lồng khung, thư tay chung của cả lớp, món đồ gắn với nghề dạy học | Góp chung, món vừa | Câu chuyện của lớp quý hơn giá trị món đồ |
| Đồng nghiệp cũ, người cùng hội | Bức ảnh tập thể xưa, hộp trà, món mỹ nghệ nhỏ | Món vừa, thường góp chung | Một người đại diện trao, đọc lời chúc ngắn; ghi tên đủ các thành viên góp quà |
| Họ hàng xa | Phong bì hoặc món dùng được trong nhà | Theo lệ trong họ | Hỏi người lớn trong họ về mức chung |
Nếu không chắc, một hộp quà nhỏ chọn kỹ kèm tấm thiệp viết tay hầu như không bao giờ sai.
Phong bì hay quà: nhìn theo nếp địa phương
Ở nhiều vùng nông thôn miền Bắc và miền Trung, khách dự mừng thọ thường đi phong bì, giống như đi ăn cưới, vì gia chủ làm cỗ mời đông. Ở thành phố và ở miền Nam, quà hiện vật phổ biến hơn, nhất là khi lễ chỉ có họ hàng và bạn bè thân. Nhiều gia đình ngày nay ghi rõ trong lời mời là không nhận phong bì, chỉ mong khách đến chung vui.
Khi lời mời ghi không nhận quà hoặc không nhận phong bì, khách nên tôn trọng. Mang phong bì đến trong trường hợp này đặt gia chủ vào thế khó: nhận thì trái lời mình nói, từ chối thì ngại với khách. Thay vào đó, một tấm thiệp viết tay hoặc một bó hoa nhỏ đi kèm là đủ.
Nếu lời mời không nói gì, hỏi một người thân của gia chủ hoặc người cùng xóm đã đi những đám trước, vì mỗi nơi một lệ và người trong cuộc hiểu rõ nhất. Đi phong bì thì để trong bao giấy, ghi tên người tặng ở mặt sau cho gia chủ dễ biết, không ghi số tiền ra ngoài. Mức đi theo quan hệ và theo lệ chung của nơi đó; không ai đánh giá khách vì phong bì mỏng, nhưng phong bì quá dày so với lệ có khi làm gia chủ khó xử về sau.
Quà nhỏ mà có ý: chọn sao cho trúng
Hướng vào cụ, không hướng vào gia đình. Quà mừng thọ là quà cho cụ. Một chiếc khăn quàng mềm, đôi găng tay ấm, cuốn sách về quê hương cụ, hộp trà cụ quen uống cho thấy khách nghĩ đến chính người được mừng.
Dùng được, dễ cất. Nhà có lễ thường nhận rất nhiều quà. Món nhỏ, dùng được, không chiếm chỗ dễ được trân trọng hơn món trang trí to mà nhà không có chỗ đặt.
Gắn với kỷ niệm chung. Học trò cũ mang bức ảnh lớp năm nào, đồng nghiệp cũ mang tấm ảnh cả tổ ngày trước. Những món này rẻ mà gia đình giữ mãi.
Không trùng với quà của con cháu. Áo thọ, tranh lớn, gậy chống thường là quà con cháu chuẩn bị. Khách mang trùng sẽ khiến gia chủ lúng túng. Nếu thân thiết, hỏi trước một người con của cụ xem nhà đã lo những món gì.
Tránh món dễ hiểu lầm. Một số món bị kiêng theo quan niệm dân gian ở nhiều nhà, ví dụ đồng hồ với người già, dao kéo, khăn tay. Không cần quá lo, nhưng nếu không chắc nếp nhà người ta, chọn món khác cho yên.
Trao quà ở buổi lễ: các bước gọn
Khách đến lễ mừng thọ không cần nghi thức cầu kỳ, nhưng vài bước nhỏ khiến gia chủ dễ chịu:
- Đến đúng giờ hoặc sớm hơn vài phút. Lễ mừng thọ thường có phần nghi thức trước tiệc; đến muộn giữa lúc con cháu đang chúc thọ rất khó xử.
- Chào gia chủ trước, rồi xin phép đến chúc cụ. Nếu phần lễ chính chưa xong, đứng chờ, không chen vào lượt của con cháu.
- Đến trước mặt cụ, cúi chào, nói một câu chúc ngắn, xưng hô đúng vai: cháu, con, em.
- Trao quà bằng hai tay. Nếu là phong bì, nhiều nơi đưa cho cụ, nhiều nơi đưa cho người con đứng cạnh cụ; quan sát khách trước để làm theo.
- Không đứng lâu, không kéo cụ vào câu chuyện dài khi còn nhiều khách chờ. Muốn ôn chuyện cũ, để lúc tiệc tàn.
- Trước khi về, chào cụ và gia chủ lần nữa. Nếu cụ mệt đã vào nghỉ, nhờ con cháu chuyển lời.
Nếu không thể đến dự, gửi quà và thiệp qua người thân của gia chủ trước ngày lễ, kèm một tin nhắn ngắn giải thích lý do vắng mặt.
Khi cụ hoặc con cụ đang giữ chức vụ
Có những lễ mừng thọ mà khách mời gồm cả người làm cùng cơ quan, cấp dưới, đối tác của con cụ, hoặc của chính cụ nếu cụ vẫn còn công tác. Đây là tình huống cần tỉnh táo hơn. Nguyên tắc chung của các quy định về phòng, chống tham nhũng là không tặng, không nhận quà liên quan đến công việc mà người đó đang giải quyết hoặc có thể ảnh hưởng. Lễ mừng thọ không phải ngoại lệ.
Với khách, cách an toàn là giữ quà ở mức tình cảm, giống như với mọi gia đình khác: tấm thiệp viết tay, món nhỏ dùng được, phong bì theo lệ chung của xóm, của cơ quan. Không chọn quà giá trị lớn, không gửi quà qua người thứ ba, không kèm lời đề cập đến hồ sơ, dự án, việc đang chờ giải quyết. Nếu đang có việc phải nhờ người đó xử lý, cân nhắc chỉ gửi lời chúc và thiệp.
Với gia chủ, nhiều gia đình có người giữ chức vụ chủ động ghi trong lời mời là không nhận quà, không nhận phong bì, hoặc chỉ mời họ hàng và hàng xóm. Đó là cách giữ cho ngày vui của cụ đúng là ngày vui gia đình. Khách nên hiểu và tôn trọng điều đó, không coi là khách sáo.
Tấm thiệp viết tay: món quà nhẹ nhất mà lâu nhất
Dù mang quà gì, một tấm thiệp viết tay luôn làm món quà ấm hơn. Không cần câu chữ hoa mỹ. Vài dòng ghi rõ mình là ai, quen cụ từ bao giờ, một kỷ niệm nhỏ với cụ, và lời chúc sức khoẻ là đủ. Viết bằng bút mực, chữ to rõ để cụ đọc được bằng mắt thường hoặc nhờ con cháu đọc.
Nhiều gia đình sau lễ gom thiệp lại thành một tập, đọc cho cụ nghe vào những buổi tối. Thiệp ghi rõ tên và kỷ niệm sẽ được nhắc lại nhiều lần; thiệp chỉ ký tên dưới một câu in sẵn thì thường bị lướt qua. Với học trò cũ, đồng nghiệp cũ, một câu như năm nào cụ dạy em môn gì, cụ đã giúp gì trong lúc khó khăn có giá trị hơn mọi câu chúc chung.
Nếu lời chúc dài hơn vài câu, cân nhắc viết thành một bức thư gửi kèm. Còn những câu chúc thọ theo lối văn chương, câu đối chúc thọ, đã có nhiều tài liệu riêng; trong thiệp của khách, giọng giản dị, chân thành thường hợp hơn.
Những điều khách nên tránh
Một vài chuyện nhỏ có thể làm buổi lễ của người khác kém vui. Khách tinh ý tránh được:
- Mang quà quá lớn, quá đắt so với quan hệ, khiến gia chủ cảm thấy mắc nợ.
- Trao quà kèm lời nhờ vả công việc, nhất là khi cụ hoặc con cụ đang giữ chức vụ có thể giải quyết việc của mình. Lễ thọ không phải dịp để gửi gắm.
- Mời rượu, ép rượu cụ hoặc người lớn tuổi khác. Rượu chỉ dành cho người lớn muốn uống, không ép ai.
- Chụp ảnh cụ rồi đăng lên mạng xã hội khi chưa hỏi gia đình, nhất là ảnh cụ đang mệt hoặc ảnh cận mặt.
- Bình phẩm về sức khoẻ của cụ trước mặt cụ, kiểu cụ yếu đi nhiều quá, cụ gầy quá. Lời thăm hỏi sức khoẻ nên nói riêng với con cháu.
- Hỏi chuyện chia tài sản, thừa kế, chuyện riêng của gia đình trong ngày lễ.
Phần lớn những điều này đều xuất phát từ ý tốt nhưng đặt sai chỗ. Ngày lễ mừng thọ là ngày của cụ; mọi thứ khách mang đến nên làm cụ vui.
Một điều nữa ít ai để ý: nếu lễ đông khách, đừng ngồi lâu sau khi tiệc đã tàn. Gia chủ thường mệt sau một ngày dài, cụ cần nghỉ, con cháu còn phải dọn dẹp. Chào ra về đúng lúc cũng là một cách chúc thọ tế nhị. Vài hôm sau, một tin nhắn ngắn hỏi thăm cụ đã khoẻ lại sau ngày vui chưa sẽ khiến gia chủ nhớ đến khách lâu hơn mọi món quà.
Câu hỏi thường gặp
Thiệp mời ghi không nhận quà thì có nên mang gì không?
Nên tôn trọng lời gia chủ. Một tấm thiệp viết tay hoặc bó hoa nhỏ là cách thể hiện tình cảm mà không trái ý nhà. Mang phong bì trong trường hợp này dễ đặt gia chủ vào thế khó xử.
Đi phong bì mừng thọ bao nhiêu là hợp?
Không có mức chung cho cả nước. Mức phụ thuộc quan hệ, vùng miền và lệ chung của nơi đó. Cách chắc nhất là hỏi người cùng xóm, cùng cơ quan đã đi những đám trước, rồi theo mức chung đó.
Học trò cũ góp quà mừng thọ thầy cô thì nên chọn gì?
Một món gắn với lớp, với nghề dạy học: ảnh lớp cũ lồng khung, tập thư tay của cả lớp, cuốn sách thầy cô yêu thích. Một người đại diện trao và đọc vài dòng ngắn. Câu chuyện của lớp thường quý hơn giá trị vật chất.
Có nên mang hoa đến lễ mừng thọ không?
Được, nhất là khi gia chủ không nhận phong bì. Chọn bó hoa nhỏ màu ấm, tránh hoa trắng toàn bộ vì nhiều nơi gắn với tang lễ, và tránh hoa có mùi quá nồng nếu cụ dễ dị ứng.
Không quen cụ, chỉ quen con cụ thì chúc thế nào?
Giới thiệu ngắn mình là bạn hay đồng nghiệp của con cụ, chúc cụ mạnh khoẻ, vui vẻ bên con cháu. Một hai câu là đủ. Quà nên hướng vào cụ, hỏi bạn mình trước xem cụ thích gì.
Đến dự mừng thọ cần mặc thế nào?
Trang phục lịch sự, kín đáo, màu tươi hoặc trung tính. Tránh đồ toàn màu trắng hoặc toàn màu đen ở những vùng gắn hai màu đó với tang lễ. Ở lễ có phần nghi thức trong nhà thờ họ, nên mặc kín vai, kín gối.