Theo quan niệm dân gian ở Việt Nam và nhiều nước Á Đông, đồ có lưỡi sắc như dao, kéo, kiếm gợi hình ảnh "cắt đứt", nên nhiều người ngại nhận làm quà, nhất là trong dịp cưới, mừng nhà mới hay giữa bạn bè thân. Cách xử lý nhẹ nhàng mà nhiều gia đình vẫn làm là người nhận đưa lại cho người tặng một đồng xu nhỏ, coi như món đồ đã được "mua", không còn là quà. Ngoài lời kiêng, đồ có lưỡi còn có chuyện an toàn và quy định pháp luật cần để ý.
Bài này không nhằm doạ ai rằng tặng dao sẽ mất lòng. Nó giải thích lời kiêng từ đâu ra, ai thường để ý, khi nào món có lưỡi vẫn là quà quý và được trân trọng, như một bộ dao bếp thủ công cho người mê nấu ăn hay một thanh kiếm trang trí cho người sưu tầm, và cách trao sao cho người nhận thoải mái.
Lời kiêng đến từ đâu
Gốc của lời kiêng là lối liên tưởng bằng hình ảnh và âm thanh rất phổ biến trong văn hoá Á Đông: đồ vật mang theo nghĩa của công dụng của nó. Dao, kéo dùng để cắt, nên người ta lo món quà sẽ "cắt" đi mối quan hệ giữa người tặng và người nhận. Trong dịp cưới, món đồ ấy càng bị né, vì đám cưới là dịp nói về gắn bó, không ai muốn một biểu tượng chia cắt.
Lời kiêng tương tự cũng gặp ở nhiều nơi ngoài châu Á. Ở một số nước phương Tây, người ta cũng có tục người nhận dao làm quà đưa lại một đồng xu cho người tặng, với cùng một lý do. Điều này cho thấy đây là một nếp văn hoá dân gian rộng, sinh ra từ tâm lý muốn giữ mối quan hệ, không phải một quy tắc của riêng tôn giáo hay trường phái nào.
Mức độ để ý rất khác nhau giữa các gia đình. Người lớn tuổi, người ở các vùng giữ nếp cũ, hay gia đình có người làm ăn buôn bán thường để ý hơn; người trẻ ở đô thị nhiều khi không bận tâm. Vì vậy, điều quan trọng không phải là món đồ "tốt hay xấu" mà là người nhận có thấy thoải mái không.
Cũng nên nhớ rằng lời kiêng là chuyện liên tưởng, không phải điều đã được chứng minh. Bài này kể nó như một nét văn hoá để bạn hiểu và tôn trọng người nhận, không phải để khẳng định món quà có lưỡi gây ra điều gì. Hiểu đúng như vậy, bạn sẽ không lo lắng thái quá khi chọn quà, mà cũng không xem nhẹ cảm giác của người giữ nếp cũ.
Lệ đưa lại đồng xu: làm thế nào cho nhẹ nhàng
Người tặng chủ động kèm đồng xu. Cách khéo nhất là người tặng đặt sẵn một đồng xu nhỏ hoặc tờ tiền mệnh giá nhỏ trong hộp, kèm một câu nói vui: "Theo lệ, anh chị đưa lại cho em đồng này, coi như mua của em". Người nhận đỡ phải nghĩ, không khí vẫn vui.
Người nhận đưa lại sau. Nếu người nhận để ý mà người tặng không biết lệ, họ có thể tự đưa lại một đồng xu, nói nhẹ nhàng rằng đó là nếp nhà. Người tặng nên vui vẻ nhận, không cần giải thích hay xin lỗi.
Không biến thành chuyện lớn. Đồng xu là tượng trưng. Không cần mệnh giá cao, không cần nghi thức. Làm quá trịnh trọng lại khiến lời kiêng trở nên nặng nề hơn nó vốn là.
Ghi chú trong thẻ. Với quà gửi xa, không trao tận tay, có thể ghi một dòng trong thẻ kèm quà, kể lệ đồng xu như một nét văn hoá thú vị, để người nhận tự chọn có làm hay không.
Món có lưỡi nào vẫn là quà quý, và tặng ai
Không phải món đồ có lưỡi nào cũng nên tránh. Có những món mà chính người nhận mong có, và tặng đúng người là món quà rất được quý:
| Món | Hợp với người nhận | Lưu ý khi tặng |
|---|---|---|
| Bộ dao bếp thủ công rèn tay | Người mê nấu ăn, đầu bếp, gia đình vừa có bếp mới | Hỏi trước xem họ đã có bộ dao ưng ý chưa; kèm hướng dẫn mài, giữ khô lưỡi |
| Kiếm trang trí, kiếm mỹ nghệ | Người sưu tầm, người tập võ cổ truyền | Chọn loại không mài sắc; tìm hiểu quy định về đồ có lưỡi trước khi mua, mang, gửi |
| Dao rọc giấy bằng đồng, gỗ | Người làm văn phòng, người yêu sách, đối tác | Món nhỏ, lưỡi cùn, ít gợi lời kiêng; hợp làm quà đối tác |
| Kéo cắt băng khánh thành | Đơn vị tổ chức lễ khánh thành, cắt băng | Là đồ nghi lễ, thường do chủ nhà chuẩn bị; khách không cần tặng |
| Dao cạo, kéo cắt tóc cao cấp | Thợ cắt tóc, người tự chăm râu tóc kỹ | Quà cho nghề, nên tặng khi biết rõ người nhận cần |
Với những món này, người nhận thường quan tâm đến chất lượng và tay nghề hơn là lời kiêng. Dù vậy, kèm đồng xu tượng trưng vẫn là một cử chỉ nhỏ, không tốn gì, giúp mọi người thoải mái.
Kiếm trang trí và chuyện quy định pháp luật
Kiếm, đao, dao găm không chỉ là chuyện kiêng. Theo pháp luật về quản lý vũ khí ở Việt Nam, một số loại vật có lưỡi sắc như kiếm, dao găm có thể thuộc nhóm vũ khí thô sơ và chịu quản lý; đồ dùng làm hiện vật trưng bày, đồ mỹ nghệ có những quy định riêng. Quy định có thể thay đổi theo thời gian, nên trước khi mua kiếm làm quà, tìm hiểu quy định hiện hành hoặc hỏi cơ quan có thẩm quyền nơi bạn ở.
Lựa chọn an toàn hơn là kiếm trang trí không mài lưỡi, đầu tù, làm từ vật liệu mềm như đồng mỹ nghệ, gỗ, hoặc kim loại mỏng chỉ để trưng. Hỏi người bán xem món đồ có giấy tờ gì đi kèm, có được vận chuyển bình thường không.
Khi mang quà có lưỡi đi máy bay, dao, kéo, kiếm thường không được mang theo hành lý xách tay; mang theo hành lý ký gửi hay không tuỳ quy định của hãng và nơi đến. Hỏi hãng trước khi đi, đóng gói lưỡi trong vỏ cứng, ghi rõ khi khai báo. Với quà tặng khách nước ngoài mang về nước họ, kiếm và dao lớn thường gây phiền phức ở hải quan; chọn món khác sẽ nhẹ nhàng hơn.
Trao quà có lưỡi sao cho an toàn và lịch sự
Ngoài lời kiêng, cách trao cũng cần cẩn thận với món đồ sắc:
- Luôn để dao, kéo, kiếm trong hộp hoặc vỏ, không cầm lưỡi trần trao tay.
- Nếu phải đưa món đồ ra khỏi hộp để người nhận xem, quay chuôi về phía người nhận, lưỡi hướng về phía mình hoặc xuống dưới.
- Không mở hộp dao, kiếm khi có trẻ nhỏ chạy quanh; đặt món đồ ở chỗ cao sau khi trao.
- Kèm hướng dẫn giữ gìn: lau khô sau khi dùng, tra dầu chống gỉ với thép carbon, cất nơi khô.
- Không trao món có lưỡi trên sân khấu đông người; trao riêng tại bàn hoặc tại nhà.
- Với quà cưới, nếu muốn tặng bộ dao bếp, cân nhắc tặng sau đám cưới, trong một dịp riêng, để tránh trùng với không khí ngày cưới mà nhiều gia đình để ý.
Hộp đựng món quà có lưỡi nên là hộp cứng có khoá cài hoặc nắp chặt, lót mút định hình giữ lưỡi không xê dịch. Hộp gỗ lót nhung cho bộ dao, hộp dài có giá đỡ cho kiếm trang trí vừa an toàn vừa trang trọng, và về sau là chỗ cất món đồ khi không dùng.
Hỏi khéo xem người nhận có để ý không
Cách chắc nhất để tránh khó xử là biết trước người nhận nghĩ gì. Không cần hỏi thẳng "anh có kiêng nhận dao không", vì câu hỏi ấy đã làm lộ món quà và đặt người nhận vào thế khó trả lời. Thay vào đó, hỏi một người thân của họ: vợ hoặc chồng, con cái, bạn thân. Một câu như "Nhà mình có giữ nếp kiêng gì khi nhận quà không?" đủ để biết.
Quan sát cũng cho nhiều manh mối. Người hay nhắc chuyện ngày tốt, tuổi tác, nếp nhà cũ thường để ý lời kiêng hơn. Người đam mê nấu ăn, hay khoe căn bếp, hay hỏi về dao thép rèn lại thường mong có một bộ dao tốt và không bận tâm chuyện kiêng.
Nếu vẫn không chắc, có hai cách. Một là chọn món khác cùng tinh thần: thay bộ dao bằng một chiếc thớt gỗ nguyên khối tốt, một bộ nồi gang, một hộp gia vị bằng gốm. Hai là vẫn tặng nhưng kèm đồng xu và một lời nói vui, để người nhận có sẵn lối ra nhẹ nhàng nếu họ để ý.
Những đồ kiêng khác hay đi cùng lời kiêng dao kéo
Khi nói tới quà kiêng, người ta thường kể dao kéo cùng một số món khác như đồng hồ, khăn tay, giày dép. Với đồng hồ, lời kiêng phần lớn đến từ cách đọc gần âm trong tiếng Hán giữa "tặng đồng hồ" và "đưa tiễn người mất"; người Việt chịu ảnh hưởng văn hoá Hán ở mức khác nhau, nên có nhà để ý, có nhà không. Với khăn tay, liên tưởng tới nước mắt, chia ly. Với giày dép, liên tưởng người nhận sẽ "đi" khỏi người tặng.
Những món này đều có thể là quà quý khi chọn đúng người và trao đúng cách. Một chiếc đồng hồ tốt cho người mừng nhà mới, một chiếc khăn lụa thêu tay cho người mẹ, một đôi giày da đặt riêng cho người cha đều được nhiều người trân trọng. Cách xử lý chung giống dao kéo: hỏi khéo người nhà xem người nhận có để ý không, kèm đồng xu tượng trưng nếu cần, và trao bằng một lời nói vui vẻ.
Điều nên tránh là dùng lời kiêng để phán xét người khác. Người tặng không biết lệ không phải là người thiếu hiểu biết, và người nhận không để ý cũng không phải là người coi thường nếp cũ. Lời kiêng dân gian sinh ra để giữ quan hệ, nên dùng nó để làm quan hệ nặng nề là trái với chính ý của nó.
Câu hỏi thường gặp
Tặng dao làm quà cưới có được không?
Nhiều gia đình kiêng vì liên tưởng "cắt đứt" trong ngày nói về gắn bó. Nếu muốn tặng bộ dao bếp tốt cho đôi trẻ, cân nhắc tặng vào một dịp khác sau đám cưới, kèm đồng xu tượng trưng, hoặc hỏi khéo người nhà xem họ có để ý không.
Đồng xu đưa lại khi nhận dao có cần mệnh giá cao không?
Không cần. Đồng xu hay tờ tiền nhỏ chỉ mang tính tượng trưng, biến món quà thành món "mua". Mệnh giá cao hay nghi thức cầu kỳ lại làm chuyện trở nên nặng nề. Một câu nói vui khi đưa là đủ.
Kiếm trang trí có được tự do mua bán, mang theo không?
Tuỳ loại và quy định hiện hành. Một số loại kiếm, dao găm có thể thuộc nhóm vũ khí thô sơ chịu quản lý. Trước khi mua làm quà, tìm hiểu quy định hoặc hỏi cơ quan có thẩm quyền, ưu tiên loại không mài lưỡi chỉ để trưng.
Có mang dao, kéo làm quà lên máy bay được không?
Dao, kéo, kiếm thường không được mang theo hành lý xách tay. Mang trong hành lý ký gửi hay không phụ thuộc quy định của hãng và nơi đến. Hỏi hãng trước, đóng gói lưỡi trong vỏ cứng và khai báo rõ ràng.
Người nhận không biết lệ đồng xu thì người tặng có nên nhắc không?
Có thể nhắc nhẹ nhàng như một nét văn hoá thú vị, đặt sẵn đồng xu trong hộp kèm một câu nói vui. Nếu người nhận không quan tâm, không cần ép. Mục đích của lệ này là để cả hai thấy thoải mái, không phải bắt ai tuân theo.
Dao rọc giấy bằng đồng có bị coi là kiêng không?
Dao rọc giấy lưỡi cùn, dùng cho bàn làm việc, ít gợi lời kiêng hơn dao bếp hay kiếm, và thường được coi là quà văn phòng trang nhã. Nếu người nhận là người lớn tuổi giữ nếp cũ, vẫn có thể kèm đồng xu tượng trưng cho trọn ý.