Cách đưa chữ lên món quà phụ thuộc trước hết vào chất liệu: gỗ hợp khắc tay hoặc khắc laser, đồng hợp chạm tay, ăn mòn hoặc khắc laser sợi quang, pha lê và thuỷ tinh hợp phun cát hoặc laser trong lòng khối, gốm đẹp nhất khi chữ được viết dưới men trước khi nung, còn sơn mài và tranh đã hoàn thiện thì nên gắn bảng đồng thay vì khắc thẳng. Chữ trên quà hầu như không sửa được, nên chọn sai cách là mất cả món quà.
Bài này viết cho người đặt quà: không cần biết vận hành máy, nhưng cần biết hỏi gì, chọn gì, duyệt thế nào. Phần nội dung câu chữ đề tặng, cách ghi ngày tháng có bài riêng; ở đây chỉ bàn chuyện kỹ thuật đưa chữ lên đồ vật và chỗ đặt chữ cho đẹp.
Chất liệu nào hợp cách khắc nào
Bảng tổng hợp dưới đây dùng làm điểm khởi đầu khi trao đổi với nơi làm. Mỗi xưởng có máy và tay nghề khác nhau, nên hãy xem mẫu thật của chính xưởng đó.
| Chất liệu | Cách thường dùng | Hiệu quả nhìn thấy | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Gỗ | Khắc laser, khắc tay, khắc máy chữ chìm rồi sơn | Laser cho nét nâu sẫm; khắc tay cho nét sâu, có hồn | Gỗ nhiều dầu dễ có viền khói quanh nét laser |
| Đồng, đồng thau | Chạm tay, ăn mòn hoá chất, laser sợi quang | Chạm tay sâu, sáng; laser nét mảnh và nông | Mặt đồng đã phủ lớp bóng cần hỏi xưởng có xử lý lại không |
| Pha lê, thuỷ tinh | Phun cát, laser bề mặt, laser trong lòng khối | Chữ mờ đục trên nền trong | Khối pha lê mỏng hoặc có bọt khí dễ nứt khi khắc |
| Gốm, sứ | Viết hoặc in dưới men trước khi nung; decal nung trên men | Chữ dưới men bền gần như vĩnh viễn | Phải đặt trước, mất thời gian nung; gốm thành phẩm khó khắc đẹp |
| Sơn mài, tranh | Vẽ chữ trong quá trình làm, hoặc gắn bảng đồng ở khung | Chữ vẽ hoà vào tác phẩm | Không khắc lên tranh đã xong |
| Lụa, vải | Thêu tay, thêu máy | Chữ nổi, mềm | Thêu dày trên lụa mỏng dễ làm nhăn mặt vải |
Điểm chung của mọi cách: hỏi xưởng làm thử lên một mẩu vật liệu cùng loại trước khi làm lên món quà thật. Một mẩu gỗ vụn, một mảnh đồng thừa, một viên gạch men hỏng đều đủ để xem nét chữ có rõ, có đều, có hợp cỡ không.
Khắc laser và khắc tay: khác nhau ở đâu
Khắc laser dùng chùm tia đốt hoặc làm biến đổi bề mặt theo bản vẽ trên máy tính. Ưu điểm là nhanh, đều, chép đúng phông chữ, làm được nét rất nhỏ và hình phức tạp. Với gỗ, da, nhựa mica, xưởng thường dùng loại laser khí; với kim loại, hay dùng loại laser sợi quang. Nét laser trên gỗ có màu nâu sẫm do cháy sém; trên đồng, nét thường mảnh và nông, nhìn nghiêng mới thấy rõ.
Khắc tay là thợ dùng đục, mũi chạm đưa từng nét. Nét khắc tay có chiều sâu, có độ đậm nhạt theo lực tay, cạnh nét bắt sáng, nhất là trên đồng. Chữ thư pháp khắc tay giữ được vẻ bay của nét bút hơn laser, vì thợ giỏi đọc được nhịp nét của người viết. Đổi lại, khắc tay lâu hơn, phụ thuộc tay nghề, và mỗi chữ có thể hơi khác nhau, điều mà nhiều người coi là cái duyên chứ không phải lỗi.
Với quà quý cho dịp trọng, nhiều người chọn cách kết hợp: chữ chính, như một chữ Thọ hay tên người nhận, khắc tay; dòng đề tặng nhỏ phía dưới khắc laser cho đều. Nếu ngân sách hạn chế, khắc laser trên một tấm bảng đồng gắn vào đế hay khung vẫn trang trọng, miễn phông chữ chọn kỹ và bố cục cân.
Khi nào nên gắn bảng đồng thay vì khắc thẳng lên món quà
Món quà là tác phẩm hoàn chỉnh. Tranh sơn mài, tranh sơn dầu, tranh lụa, tượng gỗ đã xong là tác phẩm của người làm. Khắc thêm chữ lên mặt tác phẩm làm thay đổi nó vĩnh viễn. Tấm bảng nhỏ gắn ở khung dưới, ở đế, hoặc mặt sau là cách tôn trọng tác phẩm.
Mặt món quà cong hoặc nhiều hoa văn. Bình gốm tròn, đồ đồng chạm nổi khó có chỗ phẳng đủ rộng cho một dòng chữ. Bảng đồng gắn lên đế gỗ đi kèm giải quyết được việc này mà không chạm vào thân món đồ.
Người nhận có thể muốn trưng món đồ mà không lộ chữ. Món quà tặng một gia đình có khi sau này được trưng ở phòng khách, ở nơi khách lạ cũng thấy. Bảng đồng gắn bằng vít có thể tháo cất đi nếu gia chủ muốn, còn chữ khắc thẳng thì không.
Cần làm gấp. Khắc một tấm bảng đồng nhỏ mất ít thời gian hơn đặt gốm viết chữ dưới men hay đặt thợ chạm tay lên thân đồ. Khi chỉ còn vài ngày trước buổi lễ, đây là lựa chọn an toàn.
Chất liệu dễ hỏng khi khắc. Pha lê có bọt khí, gỗ có vân xoắn, sứ mỏng đều có nguy cơ nứt, cháy hoặc mẻ khi khắc. Gắn bảng là cách tránh rủi ro mà vẫn có chữ.
Chữ trên gốm: viết dưới men, in decal hay khắc sau
Gốm là chất liệu mà chữ đẹp và bền nhất khi được đưa vào từ đầu. Ở cách truyền thống, thợ viết chữ bằng màu lam hoặc màu khác lên phôi gốm mộc, sau đó tráng men và nung. Chữ nằm dưới lớp men, không phai, không bong, rửa bao năm vẫn vậy. Đổi lại, cách này phải đặt từ sớm, vì phôi cần được làm, phơi, vẽ, tráng men, nung, và có tỉ lệ hỏng trong lò nên xưởng thường làm dư vài chiếc.
Cách thứ hai là decal: chữ in sẵn trên giấy chuyển, dán lên bề mặt men của món gốm đã nung, rồi nung lại ở nhiệt độ thấp hơn để chữ bám vào men. Cách này nhanh hơn, chữ sắc nét, hợp với dòng chữ nhỏ ở đáy chén, đáy bình. Chữ trên men bền với việc dùng bình thường, nhưng không sâu bằng chữ dưới men.
Cách thứ ba là khắc hoặc phun cát lên men của món đã hoàn thiện. Làm được, nhưng nét thường thô, dễ làm mẻ men ở mép nét, và phá lớp men bảo vệ ở chỗ khắc. Với gốm, nếu không kịp đặt từ đầu, giải pháp gọn hơn là khắc chữ lên đế gỗ đi kèm bình hoặc lên mặt trong nắp hộp.
Khi đặt gốm viết chữ, hãy gửi cho xưởng bản chữ rõ ràng, chọn trước vị trí trên thân, và xin xem ảnh phôi đã vẽ trước khi tráng men. Sau khi nung, chữ không còn sửa được.
Duyệt bản khắc trước khi làm thật
Một quy trình duyệt cẩn thận chỉ tốn thêm một hai ngày, nhưng tránh được cảnh nhận về món quà khắc sai tên. Các bước nên làm:
- Gửi nội dung chữ bằng văn bản đánh máy, không đọc qua điện thoại. Tên riêng, dấu thanh, chữ hoa phải rõ từng ký tự.
- Xin xưởng gửi bản vẽ bố cục theo đúng tỉ lệ trên món quà: chữ đặt ở đâu, cỡ bao nhiêu, cách lề bao nhiêu.
- In bản vẽ ra giấy đúng kích thước thật, cắt và áp thử lên món quà hoặc lên ảnh món quà. Nhìn từ xa hai bước chân để xem cỡ chữ có vừa không.
- Nhờ một người thứ hai, tốt nhất là người biết rõ người nhận, đọc lại toàn bộ từng chữ một, kể cả dấu câu.
- Với chữ Hán, chữ Nôm hay chữ nước ngoài, nhờ người thông thạo kiểm cả nghĩa lẫn nét viết; không chép từ ảnh trên mạng.
- Xác nhận bằng tin nhắn hoặc văn bản: đồng ý bản này, khắc theo đúng bản này. Lưu lại để đối chiếu nếu có sai sót.
Chọn phông chữ, cỡ chữ và chỗ đặt
Ngoài cách khắc, ba yếu tố quyết định dòng chữ đẹp hay vụng là phông, cỡ và chỗ đặt. Vài nguyên tắc dễ áp dụng:
- Phông có chân hoặc chữ viết tay cho dịp trang trọng. Phông không chân hiện đại hợp với quà công ty, đồ dùng tối giản; mừng thọ, cưới, tạ thầy hợp phông có chân, phông thư pháp quốc ngữ hoặc chữ viết tay của chính người tặng được số hoá.
- Kiểm phông có đủ dấu tiếng Việt. Nhiều phông đẹp của nước ngoài thiếu dấu hoặc dấu bị lệch, chồng lên chữ. Xin xưởng in thử chữ có dấu khó như "Hưởng", "Thượng", "Ngưỡng".
- Ít chữ thì to, nhiều chữ thì nhỏ và tách dòng. Một dòng đề tặng trên bảng đồng nhỏ nên gọn trong hai ba dòng; quá dài thì chữ phải bé, khó đọc và dễ khắc lỗi.
- Chữ không chiếm mặt chính. Đặt ở đế, mặt sau, mặt trong nắp, mép dưới khung. Mặt chính dành cho hoa văn, hình tượng.
- Cân theo trục. Dòng chữ nên căn giữa theo trục đối xứng của món đồ; với bình gốm, đặt lệch về phía sau thân, nơi ít người nhìn thấy đầu tiên.
- Màu chữ hợp nền. Trên đồng sáng, chữ khắc tô đen dễ đọc; trên gỗ sẫm, chữ khắc tô vàng hoặc để mộc; trên pha lê, chữ phun cát mờ là đủ.
Những trường hợp không nên khắc
Có những món quà đẹp nhất khi để nguyên. Món đồ cổ, đồ cũ có giá trị lịch sử không nên khắc thêm bất cứ thứ gì: chữ mới làm thay đổi hiện vật và có thể làm giảm giá trị của nó trong mắt người am hiểu. Với món như vậy, hãy kèm một tấm thẻ hoặc một lá thư tay.
Món quà mà người nhận có thể muốn dùng lâu dài cho nhiều việc, như một bộ ấm chén dùng hằng ngày, đôi khi không cần chữ trên từng chiếc. Một dòng nhỏ dưới đáy ấm hoặc trên mặt trong nắp hộp là đủ để ghi dấu, còn từng chiếc chén để trơn cho gia chủ dùng thoải mái khi tiếp khách.
Cuối cùng, nếu bạn không chắc người nhận thích món quà có tên mình, hãy chọn cách có thể tháo ra: bảng đồng bắt vít, thẻ gỗ treo bằng dây, thẻ cài trong hộp. Món quà quý nên ở lại lâu trong nhà người nhận, và một dòng chữ không hợp ý có thể khiến món đồ bị cất kín. Muốn hiểu thêm về thư pháp và cách chọn chữ làm quà, xem danh mục tranh chữ của trang.
Câu hỏi thường gặp
Khắc laser trên gỗ có bị phai màu theo thời gian không?
Nét laser trên gỗ là phần gỗ bị cháy sém nên không phai như mực, nhưng màu có thể dịu đi khi gỗ xung quanh sẫm dần theo năm tháng. Phủ một lớp dầu hoặc sơn bảo vệ mỏng sau khi khắc giúp nét giữ được độ tương phản lâu hơn.
Bảng đồng nên gắn bằng vít hay bằng keo?
Vít chắc và tháo ra được, hợp với khung tranh và đế gỗ dày. Keo hợp với món không nên khoan như đế đá hoặc mặt gỗ mỏng, nhưng khó gỡ sạch về sau. Với quà quý, ưu tiên vít nhỏ cùng màu đồng, đặt ở hai đầu bảng.
Có khắc được chữ lên bình gốm đã mua sẵn không?
Làm được bằng phun cát hoặc khắc trên men, nhưng nét thường thô và có rủi ro mẻ men. Cách gọn hơn là khắc chữ lên đế gỗ đi kèm bình, hoặc chọn mua bình từ xưởng nhận viết chữ dưới men nếu còn đủ thời gian.
Khắc tay có đắt hơn khắc laser nhiều không?
Thường khắc tay tốn công hơn nên chi phí cao hơn, nhất là với chữ thư pháp hoặc nhiều chữ. Mức chênh tuỳ xưởng, độ khó và chất liệu; nên hỏi báo giá cả hai cách cho cùng một dòng chữ để so sánh trước khi quyết định.
Chữ thư pháp viết tay có khắc giữ nguyên nét được không?
Được. Bạn gửi bản chữ viết tay đã chụp hoặc quét rõ nét, xưởng chuyển thành bản vẽ rồi khắc laser hoặc làm mẫu cho thợ chạm. Cần bản gốc đủ to và rõ; bản chụp nhỏ, mờ sẽ làm nét bị răng cưa khi phóng.
Khắc sai một chữ thì có sửa được không?
Với đồng và gỗ, thợ có thể mài hoặc bào phẳng rồi khắc lại, nhưng bề mặt sẽ mỏng đi và thường để lại dấu. Gốm dưới men và pha lê gần như không sửa được. Vì vậy bước duyệt bản khắc trước khi làm là quan trọng nhất.